RSS Feed

Tag Archives: Βιοηθική

ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ


Φοβερό Το Σκάνδαλο Για Τη Λογική, όταν βρίσκεται αντιμέτωπη με την καταστροφή της φύσεως..Μουδιάζει η ψυχή όταν αντικρίζει την ανθρώπινη ωραιότητα ,που φτιάχτηκε για την αθανασία, Να Καταστρέφεται Άδοξα Κείμενη Εν Τάφω. Παγώνει Ο Νούς Και Σιωπούν Τα Χείλη.Και όμως, ως χριστιανοί έχουμε ένα χρέος να σταθούμε με φόβο, αλλά όρθιοι μπροστά στην πρόκληση του θανάτου. Και με θάρρος, αλλά και πολλή προσοχή, να δώσουμε μαρτυρία της εν ημίν ελπίδος.

Αποτέλεσμα εικόνας για Ιδού Εγώ Ανοίγω Τα Μνήματα Υμών

 


Τάδε λέγει Κύριος: Ιδού Εγώ Ανοίγω Τα Μνήματα Υμών και ανάξω υμάς εκ των μνημάτων υμών και εισάξω υμάς  εις την γήν του Ισραήλ και γνώσεσθε ότι:
Εγώ ειμί Κύριος εν τω ανοίξαι με τους τάφους υμών.

Η απάντηση των Χριστιανών στο πρόβλημα του θανάτου Ήταν Πάντα Κεντρικό Στοιχείο Της Χριστιανικής Διδασκαλίας και συνυφασμένη με τον τρόπο που οι Χριστιανοί αντιλαμβάνονταν και τη ζωή.Η δύναμη αυτή του κηρύγματος έχει αμβλυνθεί στην εποχή μας, καθώς το κήρυγμα χάνει την θεολογική, οντολογική αιχμή του. Και όμως, και η δική μας γενιά διψά, μαζί με όλες τις γενιές που πέρασαν και μ’ αυτές που θα έρθουν, να εγκεντριστεί στην ελπίδα της πίστεως, να καταλάβει τη ζωή και το θάνατο μέσα στο νόημα του αναστάντος Χριστού.

 

https://kosmaser.files.wordpress.com/2011/06/per11.jpg?w=976

Ο θάνατος είναι το κριτήριο που δοκιμάζει τη στάση μας για τη ζωή.Οι άνθρωποι Που Φοβούνται Τον Θάνατο, Φοβούνται Τη Ζωή.Είναι αδύνατον Να Μήν Αισθάνεται Κανείς Φόβο για τη ζωή με όλη την πολυπλοκότητα και τους κινδύνους της..Αλλά Να Φοβάται Τον Θάνατο.Εάν μας τρομάζει ο θάνατοςδεν θα βρούμε ποτέ την ετοιμότητα Να Αναλάβουμε Μια Διακινδύνευση, αλλάΘα Σπαταλήσουμε Τη Ζωή Μας Με Δειλό, Περιδεή Και Φοβισμένο Τρόπο.Μονο Εαν Μαθουμε Ν’ Αντιμετωπιζουμε Τον Θανατο..Εάν βρούμε το νόημά του και καθορίσουμε τη θέση του στη ζωή μας,Θα Μπορέσουμε Να Ζήσουμε Άφοβα Και Με Πληρότητα.Συχνά περιμένουμε να φθάσουμε στο τέλος της ζωής μας ..Για Να Σκεφθούμε Τον Θάνατο…Ενώ θα είχαμε ίσως διαγράψει μία εντελώς διαφορετική ζωή..Εάν Τον Αντιμετωπίζαμε Νωρίτερα.

 

Αποτέλεσμα εικόνας για Ιδού Εγώ Ανοίγω Τα Μνήματα Υμών

Μία πατερική νουθεσία, που επαναλαμβάνεται μέσα στους αιώνες, λέει ότι θα πρέπει να νήφουμε έχοντας Καθημερινά Τη Μνήμη Του Θανάτου.

Μόνο Που Η Απλή Αναφορά Αυτής Της Αλήθειας στον σύγχρονο άνθρωπο που υποφέρει από ανασφάλειες και έλλειψη πίστης και βιώματος, θα τον κάνει να σκεφτεί ότι καλείται να ζήσει στη σκιά του θανάτου, σε μια κατάσταση μελαγχολίας.Θα νομίσει ότι ο θάνατος τον περιμένει σε κάθε του βήμακαι ότι η ζωή δεν έχει πια κανένα νόημα.Η σταθερή και βαθειά μνήμη του θανάτου θα λειτουργήσει γι’ αυτόν σαν Δαμόκλειος σπάθη που επικρέμαται πάνω του, Στερώντας Του Κάθε Απόλαυση Και Χαρά Της Ζωής.Μία τέτοια κατανόηση βέβαια δεν έχει νόημα.Χρειάζεται να καταλάβουμε την έννοια που έχει η μνήμη του θανάτου σε όλη της τη σημασία: Ως την Καταξίωση της ζωής, όχι την Απαξία της.

Τον περισσότερο χρόνο της ζωής μας τον περνούμε Καταστρώνοντας ΣχέδιαΣαν Να Πρόκειται Να Ζήσουμε Μία Άλλη Ζωή Σε Έναν Μεταγενέστερο Χρόνο.Δεν ζούμε με τρόπο αποφασιστικό… αλλά φευγαλέο.Σαν Να Προετοιμαζόμαστε Για Τη Μέρα Που Πραγματικά Θ’ Αρχίσουμε Να Ζούμε.Μοιάζουμε με εκείνους τους ανθρώπους που φτιάχνουν ένα πρόχειρο περίγραμμα με την πρόθεση να το ολοκληρώσουν αργότερα.Το πρόβλημα, ωστόσο, είναι πώς αυτή η τελική εκδοχή Δεν Έρχεται Ποτέ….

Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΜΑΣ ΠΡΟΛΑΒΑΙΝΕΙ με μία πιο συγκεκριμένη μορφή. Πρίν βρούμε τον χρόνο, ή ακόμα και πρίν να οριστικοποιήσουμε την επιθυμία μαςΜεταθέτουμε συνεχώς την απόφασή μας για την επαύριο. Κι άς γνωρίζουμε καλά ότι αυτό το αύριο δεν έρχεται ποτέ.Η προτροπή για επαγρύπνιση μπροστά στον θάνατο δεν μας προσκαλεί σε μια ζωή γεμάτη από την αίσθησητου τρόμου, μήπως ο θάνατος μας προφτάσει ξαφνικά, απροετοίμαστα. Αλλά, μάλλον μας καλεί σε εγρήγορση για την κάθε πράξη, τα λόγια, τα ακούσματα και τις αντιδράσεις μας που ανά πάσα στιγμή μπορεί να είναι η τελευταία εμπειρία της επίγειας ζωής μας. Εάν μ’ αυτή τη σκέψη στο νού συνδιαλεγόμασταν με τα πρόσωπα που βρίσκονται απέναντί μας, θα είμασταν πολύ πιο προσεχτικοί στον λόγο και τη στάση μας.Εάν Είχαμε Ασκηθεί Να Αντιλαμβανόμαστε Την Σπουδαιότητα Κάθε Στιγμής Ως Τελευταίας, Ολόκληρη Η Ζωή Μας Θα Άλλαζε Ριζικά. Ο αργός λόγος που το Ευαγγέλιο επικρίνει (Ματθ. 12:36), όλες εκείνες οι επιλογές και ενέργειες που στερούνται νοήματος και αποβαίνουν κάποτεκαταστροφικές…θα είχαν αποφευχθεί.Μόνο ο θάνατος μπορεί να κάνει τη ζωή τόσο έντονη ώστε κάθε στιγμή του παρόντος να περικλείει ολόκληρη τη ζωή.Αυτός είναι στην πραγματικότητα ο τρόπος με τον οποίοοι ασκητές και ερημίτες πολέμησαν ενάντια Στην Ακηδία, Την Αργία Και Την Αμέλεια,ενάντια δηλαδή σε όλες εκείνες τις συμπεριφορές που μας κλέβουν την εύκαιρη στιγμή και μας εκτρέπουν σε αδιαφορία.

 

 

Αποτέλεσμα εικόνας για Ιδού Εγώ Ανοίγω Τα Μνήματα Υμών

Ένα από τα βασικά πράγματα που καλούμαστε να μάθουμε είναι Η Εγρήγορση, Τόσο Απέναντι Στον Εαυτό μας όσο και απέναντι στην κατάσταση του άλλου.Αυτή είναι η στάση που θα αντέξει τη δοκιμασία τόσο της ζωής όσο και του θανάτου.Ολοκληρη Η Ζωη Σε Καθε Στιγμη Ειναι Μια Εσχατη Πραξη.

Γνωρίζουμε από την προσωπική μας εμπειρία αλλά και από μαρτυρίες άλλων, ότι:Απέναντι Στον Θάνατο Αισθανόμαστε Φόβο Και Ανασφάλεια.Για να είμαστε ακριβείς, αυτό που πιο πολύ μας φοβίζει είναι: Η Διαδικασία Του Θανάτου Παρά Το Ίδιο Το Γεγονός.Η πλειοψηφία των ανθρώπων θα αποδεχόταν τον θάνατοεάν είχε την βεβαιότητα ότι:Θα Έρθει Όπως Ο Ύπνος, Χωρίς Να Μεσολαβήσει Κάποιο Διάστημα Φόβου Ή Αβεβαιότητας.Η αλήθεια είναι ότι συχνά ο θάνατος περικλείεται από ένα είδος γοητείας, σχεδόν θελκτικότητας.Πολλοί είναι εκείνοι που εύχονται ¨να είχαν πεθάνει¨.Αυτό που πραγματικά επιθυμούν είναι:Ν’ απαλλαγούν Από Κάθε.. Ευθύνη απέναντι στον εαυτό τους, τον Θεό, ή τον πλησίον τους και Να επιστρέψουν ..στην βρεφική ηλικίατου ανέμελου παιχνιδιού.

 

 

Όταν κάποιος ισχυρίζεται ότι δεν φοβάται τον θάνατο θα πρέπει να τον καλέσουμε να αναρωτηθείμήπως η αποδοχή ή ακόμα και η προσδοκία του θανάτου εκ μέρους του κρύβει μέσα της.. τον φόβο για τη ζωή.Η Σταση Μας Απεναντι Στον Θανατο Ας Μην Ειναι Ρομαντικη.Εάν κοιτάξουμε Το Βίο Των Αγίων θα ανακαλύψουμε μία εντελώς διαφορετική αντιμετώπιση του θανάτου.Η αγάπη τους για τον θάνατο, δεν θεμελιώνεται στον φόβο τους για τη ζωή. Οταν ο απόστολος Παύλος γράφει:¨Εμοί γαρ Το Ζην Χριστος Και Το Αποθανειν Κερδος¨(Φιλιπ. 1:21, 23), εκφράζει την απόλυτη καταλλαγή του με τον θάνατο.

Ο θάνατος εμφανίζεται στον απόστολο εν είδει θύρας που θα τον οδηγήσει στην αιωνιότητα και θα του δείξει τον δρόμο για την πρόσωπο προς πρόσωπο συνάντηση με τον Κύριο που αγαπά.Αλλά αυτό δεν επιτυγχάνεται με ελπιδοφόρες σκέψεις και ευχολόγια.Για να λαχταρά κανείς τον θάνατο με αυτόν τον συγκεκριμένο τρόπο και για να μπορεί να τον βλέπει ως το επιστέγασμα της ζωής του :Θα Πρέπει Να Βιώνει Την Αιωνιότητα Από Τούτη Τη Ζωή.Δεν θα πρέπει να σκεφτόμαστε την αιωνιότητα σαν κάτι που θα έλθει μεταγενέστερα, Σαν Ένα Είδος Μελλοντικής Ευτυχίας Ή Μελλοντικής. Εξασφάλισης


Οι απόστολοι έγιναν άφοβοι μόνο όταν οι ίδιοι απ’ αυτή τη ζωή έγιναν μέτοχοι της αιώνιας ζωής.Όσο ακόμα δεν είχαν γίνει μάρτυρες της Ανάστασης του Χριστού και παρέμεναν άγευστοι του Πνεύματος, ήταν αγκιστρωμένοι Στον Φόβο Της Εφήμερης Ζωής Τους.Αλλά τη στιγμή που έζησαν την εμπειρία του μέλλοντος αιώνος, ο φόβος της απώλειας της επίγειας ζωής τους εξαφανίστηκε.Γιατί γνώριζαν πώς ο φθόνος, οι διωγμοί και ο θάνατος δεν θα έκαναν τίποτε άλλο παρά… να τους ελευθερώσουν από τους περιορισμούς της ζωήςκαι να τους εισάγουν στο ατέλεστο βάθος της αιωνιότητας,της ¨αεικίνητης στάσης¨ κατά την παράδοξη φράση του αγ. Μαξίμου του Ομολογητή.
Κι αυτή η αιωνιότητα ήταν γνώριμη ως παρούσα εμπειρία, όχι απλά σαν μέρος της πίστης. Η ίδια αλήθεια ίσχυε και στους μάρτυρες.

Ήταν πρόθυμοι να πεθάνουν για να μετέχουν στην απόλυτη ελευθερία της αυταπάρνησης, γιατί είχαν ήδη γευτεί την αιωνιότητα από τούτη τη ζωή.

 

 

Ο θάνατος.. μας είναι πολύ πιο οικείος απ’ όσο φανταζόμαστε ,και όλοι είμαστε σε θέση να μιλήσουμε για κάποια εμπειρία «θανάτου»που όμως πολύ απέχει από οποιαδήποτε αίσθηση φόβου.Κατά μία πρακτική έννοια,«Πεθαίνω» σημαίνει «Χάνω την αυτοσυνειδησία μου και Περιπίπτω Σε Μία Κατάσταση Λήθης».Αυτή η προοπτική προξενεί σε πολλούς ανθρώπους φόβο. Κι ομως, Ο Καθενας Απο Μας Παραδιδεται Στον Υπνο Καθε Βραδυ, Βυθιζεται Ολοκληρωτικα Στη Ληθη, χωρις κανεναν φοβο. Γιατι; Διότι Αισθανόμαστε ΒΕΒΑΙΟΙΣε Μεγάλο Βαθμό Αδικαιολόγητα Βέβαιοι Πώς Το Επόμενο Πρωί Θα ΞΥΠΝΗΣΟΥΜΕ.Ελπίζουμε ότι το επόμενο πρωί θα ξημερώσει και για μας Κι Ότι Ο Ύπνος Δεν Είναι Παρά Μία Προσωρινή Εμπειρία.Άς παραβάλλουμε αυτή τη διαδικασία Με Εκείνη Του Θανάτου Και Της Αφύπνισης Στην Αιωνιότητα.Γιατί στην πραγματικότητα Παίρνει Κανείς Μεγάλο Ρίσκοοταν Κλείνει Τα Μάτια Και Αποκοιμιέται.Δεν Υπαρχει Πιο Επικινδυνος Τοπος Απο Το Κρεβατι Μας..

 

 

 

 

 

 

Ο Χριστός Μας Καλεί Να Απωλέσουμε Τον Εαυτό Μας. Πρόκειται για φράση διφορούμενη, όπως κάθε τι που λέγεται για τον θάνατο.Μήπως σημαίνει την αυτοκαταστροφή;Πολλοί είναι εκείνοι που δέχονται αυτή την ερμηνεία και επιχειρούν να την εφαρμόσουν. Συνήθως ευτυχώς αποτυγχάνουν, αλλά τους απομένει η πληγή της τρομακτικής τους απόπειρας.Ο λόγος του Κυρίου σημαίνει στην πραγματικότητα την αποδοχή εκείνης της διαδικασίας απέκδυσηςέως ότου φτάσουμε στο σημείο:Να βρούμε ότι μέσα μας υπάρχει ένας αληθινόςκαι Βαθύς Εαυτός Που Ανήκει Στην Αιωνιότητα Κι ένα άλλο ρηχό «εγώ» που πρέπει ν’ αποβάλλουμε.Χρειάζεται να απωλέσουμε αυτόν τον εξωτερικό εαυτό προκειμένου να ζήσουμε με πληρότητα.Πολλοί νομίζουν oτι αποκτούν τη συνείδηση της ύπαρξής τους μέσα από την Αυτο-επιβεβαίωση και γι’ αυτό Απαιτούν Αναγνώριση Από Τους Άλλους.Και οι άλλοι βέβαια αντιδρούν, προσπαθώντας να υπερασπιστούν τον εαυτό τους απέναντι σ’ αυτού του είδους την επίθεση. Ενας τρόπος υπάρχει για να αποδεχτούμε Τη Μη Αυτο-Δικαίωση Και να σταματησουμε να υπογραμμιζουμε την υπαρξη μας απεναντι στους τριτους:Μόνο εάν πιστέψουμε -με τη δύναμη της εμπειρίας- ότι οι άλλοι πράγματι δέχονται την ύπαρξή μας και μας αγαπούν. Δεν μας αρκεί ότι ο Θεός μας γνωρίζει και μας αγαπά. Έχουμε ανάγκη Την Επιβεβαίωση Του Πλησίον, έστω ενός ανθρώπου, που θα μας πεί ¨είσαι μοναδικός για μένα¨.

 



Θα πρέπει να βρούμε το κουράγιο να πολεμήσουμε ενάντια στον φόβο Που Μας Αποθαρρύνει από την αναγνώριση του άλλου και να τον ξεπεράσουμε.Σε κάθε βήμα θα πρέπει Να Αποποιούμαστε Τον Εαυτό Μας, Για Να Αφήνουμε Χώρο Στο Είναι Του Άλλου. Καλούμαστε σταδιακά να ΘΑΝΑΤΩΣΟΥΜΕ τον εαυτό μας ώστε ο πλησίον μας να ζήσει, κατά τον λόγο του αγ. Ιωάννη του Βαπτιστή:
¨Εκείνον Δή Αυξάνειν, Εμέ Δε Ελαττούσθαι¨ (Ιω. 3:30).

Έτσι, Ο Θάνατος Του Εαυτού Σημαίνει Ότι Αφήνουμε Μέσα Μας Μόνο Ό,ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΟΥΣΙΩΔΕΣ Για Να Ζήσουμε Με Πληρότητα.

 

Κι όμως τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Είναι αλήθεια ότι, όπως λέγει ο απ. Παύλος, η ζωή είναι Χριστός και ο θάνατος είναι κέρδος.Είναι αλήθεια ότι θάνατος δεν είναι: Η αποχώρηση από την εφήμερη ζωή, αλλά Η ένδυση της αιωνιότητας.Αλλά υπάρχει κι ένα άλλο σημείο που υπογραμμίζεται από τον απ. Παύλο, κι από το σύνολο των Γραφών.Ο άνθρωπος δεν δημιουργήθηκε για να πεθάνει.Ο θάνατος είναι το αποτέλεσμα της αμαρτίας,με την έννοια της απομάκρυνσης από τον Θεό,της διάστασης από το πλησίον, του διχασμού του από τον αληθινό και βαθύτερο εαυτό του.Με αυτή την έννοια..¨έσχατος εχθρός καταργείται ο θάνατος¨ (Α΄ Κορ. 15:26).Ο θανατος Ειναι Ο Εχθρος, Τοσο Του Θεου Οσο Και Δικος Μας.Πράγματι, είναι εχθρός του Θεού κατά τον πιο οδυνηρό και δραματικό τρόπο, αφού εκτείνεται ακόμα και πάνω στον ίδιο τον Χριστό.

 

Παρόλο όμως που είναι τόσο τρομερός εχθρός, το γεγονός ότι σ’ αυτόν παραδίδεται ακόμα κι ο Χριστός που είναι τέλειος Θεός και άνθρωπος, φανερώνει ότι: Ο Θάνατος Δεν Υπάρχει Χωρίς Νόημα. Ο θάνατος μπορεί να είναι συνέπεια της αμαρτίας αλλά δεν υπάρχει κάτι κακό καθαυτό μέσα στον ίδιο τον θάνατο που να βεβηλώνει το πρόσωπο του αποθανόντος.Ο Χριστός πέθανε πάνω στον Σταυρό και κατήλθε στον άδη, αλλά δεν αμαυρώθηκε από την κοινωνία του με το μυστήριο του θανάτου.Έτσι υπάρχει εδώ μία αντίφαση.Από τη μια μεριά ο θάνατος ως συνέπεια του κακού δεν θα έπρεπε να υπάρχει, κι οφείλουμε να τον νικήσουμε.Από την άλλη μεριά, μόνον ο θάνατος μας δίνει τη δυνατότητανα σπάσουμε τον αέναο κύκλο του διηνεκούς και το διηνεκές είναι κάτι πολύ διαφορετικό από την αιωνιότητα.Εάν δεν υπήρχε θάνατος σ’ αυτόν τον κόσμο της αμαρτίας, του κακού και της φθοράς, σιγά-σιγά θα καταλήγαμε στον μαρασμόκαι την αποσύνθεση χωρίς να είμαστε σε θέση να ξεφύγουμε από τον τρόμο μιας τέτοιας καταστροφής.Κάθε χρόνο το βράδυ της Ανάστασηςκαι τις σαράντα μέρες που ακολουθούν ψάλλουμε 

«Χριστός ανέστη εκ νεκρών, θανάτω θάνατον πατήσας».

Αλλά τι βλέπουμε; Τον θάνατο ελεύθερο και ενεργό, τους ανθρώπους να πεθαίνουν όπως πρίν.Δίνεται η εντύπωση ότι κηρύττουμε κάτι που γνωρίζουμε Ότι Είναι Αναληθές.Ωστόσο, καλό είναι να έχουμε κατά νού ότι ο θάνατος Έχει Δύο Όψεις.

 

Από τη μια έχουμε τον σαρκικό θάνατο, αλλά έχουμε επίσης και τον θάνατο που νοείται ως χωρισμός από τον Θεό,Ώς κάθοδος στον τόπο εκείνο όπου ο Θεός είναι απών,τον τόπο της οριστικής και ριζικής του απουσίας.Αυτή η δεύτερη όψη του θανάτου είναι οπωσδήποτε η πιο οδυνηρή και σκληρή.Ο Κύριος βίωσε και τις δύο όψεις του θανάτου.Επέλεξε να συμμεριστεί μαζί μας όλες τις συνέπειες του κακού ακόμα και τον πλήρη χωρισμό του από τον Θεό. Και παρόλο που ενσκήπτει στον τόπο ..όπου κατέρχονται όλοι όσοι έχουν απωλέσει τον Θεό, φέρει μαζί του την πληρότητα της θείας παρουσίας.Ετσι, Δεν Υπαρχει Πλεον Τοπος Οπου Ο Θεος Ειναι Απων.

Αυτό το γεγονός μας επιτρέπει να κατανοήσουμε πώς μορφώνεται και η δική μας κατάσταση μετά τον θάνατο και την Ανάσταση του Χριστού.Μπορεί να πρέπει να υποστούμε έναν θάνατο προσωρινό, αλλά ο απόστολος Παύλος τον περιγράφει Ως Κοίμηση.Δεν υπάρχει πλέον εκείνος ο θάνατος που ήτανο τρόμος του ανθρώπου, ο οριστικός χωρισμός από τον Θεό.Κατά αυτή την έννοια πράγματι ο θάνατος έχει νικηθεί από τον θάνατο.Ακόμα και τώρα –έστω δισταχτικά και σε στάδιο εμβρυακό γινόμαστε κληρονόμοι της αιωνιότητας.Όταν ανακαλούμε το παρελθόν, συχνά θλιβόμαστε γιατί στερήσαμε από την αγάπη μας πρόσωπα που πλέον δεν βρίσκονται δίπλα μας να αγαπήσουμε.Υιοθετούμε αυτή την εντύπωσηγιατί απλά στρεφόμαστε προς λάθος κατεύθυνση.Εάν ο Θεός δεν είναι ο Θεός των νεκρών.. αλλά των ζώντων ..τότε όλοι όσοι έφυγαν από τούτη τη γή, Ειναι ..Ζωνταντοι Εν Χριστω.

 

Κι εμείς μπορούμε να στραφούμε προς αυτούς για συγχώρεση και μεσιτεία.Δεν είναι ποτέ αργά εάν αληθινά πιστεύουμε τον Θεό ως Θεό των ζώντων. Και ποτέ δεν θα πρέπει να μιλούμε για την αγάπη μας σε χρόνο παρελθόντα.Ο θάνατος του σώματος, δεν διασπά την σχέση, αφού αυτή ήταν, είναι και θα παραμείνει ζωντανή ανάμεσα σε ανθρώπους, που συναντήθηκαν και αγαπήθηκανσε τούτη τη ζωή.Ο θανατος δεν ειναι ποτε το τελος.Συνεχίζουμε να ζούμε όταν πεθαίνουμε, ακόμα και σε τούτη τη γή, αφού κληρονομούμε τους καρπούς της επίγειας ζωής και ύπαρξής μας σε όσους ακολουθούν. Και συνεχίζουμε να φέρουμε πάντοτε ευθύνη για την απήχηση της βιωτής μας

 

 

Ο ειπών “κατέπαυσεν ο Θεός τη ημέρα τη εβδόμη, την κατάπαυσιν του δρόμου ταύτης της ζωής εδήλωσε… έξ ημέραι εν τη γεωργία της ζωής, διά της φυλακής των εντολών τελειούνται και το έβδομον, εν τω τάφω ολοκληρούται και το όγδοον, εν τη εξόδω αυτού… Το σάββατον εν αληθεία εστι κατάπαυσις από παντός λυπηρού, και ανάπαυσις τελεία των οχληρών… Το σάββατον το αληθινόν και ασύγκριτον, το μνήμα εστι… Πάσα η ανθρωπότης εκεί σαββατίζει, ήτε ψυχή και το σώμα. (αγ. Ισαάκ Σύρου, Λόγ. ΟΔ΄).

Αποτέλεσμα εικόνας για Ιδού Εγώ Ανοίγω Τα Μνήματα Υμών

Σώμα και ψυχή ο άνθρωπος Ησυχάζει Και Αναπαύεται..Στο Μνήμα.Γι’ αυτο ο θανατος λεγεται ΚΟΙΜΗΣΗ.«Ουκ απέθανε αλλά καθεύδει»,είπε ο Κύριος για τη νεκρή κόρη.«Ο Λάζαρος ο φίλος ημών κεκοίμηται αλλά πορεύομαι ίνα εξυπνήσω αυτόν» (Ιωάν. 11:1).Ο ύπνος είναι μόνωση, ανάπαυση, ησυχία, «εν ή καθοράται Θεός» ,εάν φυσικά ο άνθρωπος έζησε εν Θεώ και τον δέχθηκε ένοικο στην καρδιά του.

 

Ο Φυσικος Θανατος …Αυτός ο ύπνος είναι φθορά και διάλυση του φυσικού ανθρώπου. Ομως ο άνθρωπος δεν είναι μόνον αυτό που φαίνεται.Είναι ένα μυστήριο που δεν ορίζεται μόνον από τη φύση αλλά και από την Χάρη, την Χάρη που πηγάζει από το μοναδικό γεγονός της Σαρκώσεως του Θεού.Η φύση φθείρεται και αποσυντίθεται γιατί δεν είναι μόνη της ικανή να επιβιώσει.Χώμα είναι και επιστρέφει στο χώμα.Όμως αυτή η ίδια φύση βρίσκεται αναστημένη και άφθαρτη στον θρόνο του Θεού.Μέσα στο μνήμα ,ο άνθρωπος βρίσκεται πλέον «εν χειρί Θεού», μέσα στην Ενέργεια και την Χάρη Του.Δεν ζεί.. ΚΑΤΑ ΦΥΣΙΝ αλλά ΚΑΤΑ ΧΑΡΙΝ. Οι αισθήσεις δεν υπάρχουν πια.

http://vatopaidi.files.wordpress.com/2010/06/geron-paisios1.jpg

 

Οι Λογισμοι..Εχουν Εξαφανισθει Μαζι Με Το Μυαλο Που Τους Παραγει.Κανένας θόρυβος του κόσμου δεν φθάνει εκεί κάτω.Καμιά φυσική επικοινωνία με τους ανθρώπους και τον κόσμο δεν είναι πια δυνατή.Στο «Μνήμα» Επικρατεί ¨Απόλυτη Ησυχία¨.¨Ου δυνατόν τον νεκρόν αισθάνεσθαι των πραγμάτων των ζώντων¨  (αγ. Ισαάκ Σύρου, Λόγ. ΟΑ΄).¨Εξελεύσεται Το Πνεύμα Αυτού (η τελευταία του πνοή) και επιστρέψει εις την γήν αυτού..Εν εκείνη τη ημέρα απολούνται πάντες οι διαλογισμοί αυτού¨(Ψαλμ. 145, 4).Οι νεκροί ουκ εισί γινώσκοντες ουδέν…Ότι ουκ έστι ποίημα και λογισμός και γνώσις και σοφία ΕΝ ΆΔΗ, όπου σύ πορεύη εκεί.. (Εκκλησιαστής Θ΄5-10).Καμια Αναμνηση Του Κοσμου Δεν Υπαρχει Εκει Κατω.Ώσπερ Εξελθών Της Γαστρός, Των Εν Γαστρί Ου Μνημονεύεις, Ούτω Και Του Σώματος Εξελθών, Ου Μνημονεύεις Των Εν Σώματι

(Αγ. Αντωνίου Μεγ., Φιλοκ. Α΄Σ.19) .

 

 

Αποτέλεσμα εικόνας για Ιδού Εγώ Ανοίγω Τα Μνήματα Υμών

Δεν Υπάρχει Στιγμή Θανάτου.Το Σταματημα Της Αναπνοης Και Της Καρδιας Δεν Σημαινει Αναγκαστικα Θανατο.Τα όργανα αυτά μπορεί να ξαναρχίσουν τη λειτουργία τους, και, αν δεν έχουν γίνει εν τω μεταξύ σοβαρές νευρικές βλάβες, ο άνθρωπος ξαναγυρίζει στη ζωή.Οι Διαδικασιες Του Θανατου Απαιτουν Χρονο, Αλλοτε Περισσοτερο Και Αλλοτε Λιγοτερο.Το μυστήριο του θανάτου το εικόνισε ο απόστολος Παύλος με τον σπόρο που φυτεύεται, σαπίζει και ανασταίνεται φυτό.Μέσα στον σπόρο που σαπίζει βρίσκεται ολόκληρο το φυτό που θα φυτρώσει.Αυτός ο γόνος είναι η εικόνα του Θεού πεταγμένη στο χώμα.

Την βλέπει η Εκκλησία και θρηνεί:«Θρηνώ και οδύρομαι, όταν εννοήσω τον θάνατο και ίδω εν τοις τάφοις κειμένην την κατ’ εικόνα Θεούπλαθείσαν ημίν ωραιότητα, άμορφον, άδοξον, μη έχουσαν είδος» (Μ.Ευχολόγιον, νεκρ. ακολουθία).H εικόνα του αναστάντος Χριστού όμως είναι  που μας οδηγεί στην Ανάσταση.Τα ζώα δεν είναι πρόσωπα. Εμείς είμαστε, ΓΙΑΤΙ ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΟΣκατ’ εικόνα του οποίου δημιουργηθήκαμε.Είμαστε πρόσωπα Κατ’ Εικόνα της Υποστάσεως του Υιού και Λόγου του Θεού που πήρε επάνω της τη φύση μας.Το ΠΡΟΣΩΠΟ, Στον Ανθρωπο, Δεν Είναι Προϊόν Της Φύσεώς Του,Αλλά αυτής της Θειας Ενεργειας επάνω στη φύση του,Που όμως πηγάζει εκ των ένδον λόγω της Σαρκώσεως.Και η Σάρκωση δεν είναι απλό ιστορικό γεγονός..Είναι Οντολογικό Γεγονός,και δεν αναφέρεται μόνο στην ανθρωπότητα ολόκληρη, αλλά είναι η προαιώνια Βουλή του Θεού, που αφορά σ’ ολόκληρη τη Δημιουργία.Η διαφορά μας από τα ζώα είναι Ελάχιστη ..ως προς τη φύση…Είναι όμως Αβυσσαλέα Ως Προς Την Εικόνα, την εικόνα του Λόγου.Είναι μάταια και παραπλανητική κάθε χωρίς Χριστό ανθρωπολογία.

 

Αποτέλεσμα εικόνας για Ιδού Εγώ Ανοίγω Τα Μνήματα Υμών

 

Ο άνθρωπος ούτε Ερμηνεύεται, ούτε Κατανοείται  χωρίς… Χριστό Αναστάντα  Η Ελληνιστικη Ανθρωπολογια Ειναι Ξενη ..Προς Τον Χριστιανισμο…Ειναι Ανθρωπινη Επινοηση.

Αποτέλεσμα εικόνας για Ιδού Εγώ Ανοίγω Τα Μνήματα Υμών

Ο θάνατος Δεν Είναι απελευθέρωση από την ύλη,Αλλά καταστροφή της δημιουργίας του Θεού, της «καλής λίαν», και ύπνος του ανθρώπου μέσα στα χέρια του Θεού και την ελπίδα της αναστάσεως.«Ύπνος εστί, λέγει ο άγιος Ιωάννης της Κλίμακος, εικών θανάτου αισθήσεων αργία» (Λόγ. 18:1).

ΥΠΝΟ Ονόμασαν Τον ΘΑΝΑΤΟ Και Ο Κύριος, Και Οι Απόστολοι, Και Η Παλαιά Διαθήκη,Και Η Εκκλησία.Είναι αργία των φυσικών αισθήσεων που μας συνδέουν με τον κόσμο,Έως ότου η Ανάσταση μας ξαναδώσει ένα «ΝΕΟ» άφθαρτο σώμα,μέσα σ’ ένα ΚΑΙΝΟΥΡΓΙΟ άφθαρτο κόσμο, σε «Καινή γή» και σε «Καινούς ουρανούς».Νέο σώμα με την έννοια του ανανεωμένου ΚΑΙ ΌΧΙ ΤΟΥ ΆΛΛΟΥ, γιατί πρόκειται Για Το Ίδιο Σώμα, τον ίδιο άνθρωπο.Αν Όμως Στο Θάνατο Δεν Υπάρχουν Πια Οι Φυσικές Αισθήσεις Αυτό Δεν Σημαίνει Πώς Δεν Υπάρχουν Και Οι Πνευματικές.Αυτές όμως οι πνευματικές αισθήσεις που έχουν οι νεκροί δεν οφείλονται στη δική τους φύση, Αλλά στη θεία Ενέργεια, στη Χάρη του Αγίου Πνεύματος που τους συνέχει.

Αποτέλεσμα εικόνας για Ιδού Εγώ Ανοίγω Τα Μνήματα Υμών

ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΘΑΝΑΤΟΣ

Τόσο Ο Πνευματικός Θάνατος Όσο Και Η Αιώνια Ζωή Αρχίζουν Από Τούτο Τον Κόσμο.«Ιδού ίσταμαι επί την θύραν και κρούω»,λέγει ο Κύριος. Οποιος ανοίξει την πόρτα της καρδιάς του δέχεται τη Ζωή και συνδειπνεί μαζί της.Μονο που ο Κοσμος και οι Αισθησεις Αποσπουν Τους Χριστιανους απο τη γευση της βασιλειας του θεου που ειναι «Εντος Ημων» .Γι’ αυτό έφευγαν οι Πατέρες στην έρημο και στην ησυχία, για ν’ απολαύσουν αναπόσπαστα τον Κύριο Που Ζούσε Μέσα Τους.Γι’ αυτό σπεύδουν οι χριστιανοί.. στο κελί τους,Και αποφεύγουν Τις Άκαρπες Και Περιττές Συναναστροφές, και προτιμούν τη νυκτερινή προσευχή στη σχετική ησυχία, και όλη τους τη ζωή αγωνίζονται για τη:«φυλακή των πέντε αισθήσεων»,νοσταλγώντας την ημέρα που θα φύγουν από τούτο τον κόσμο και θα είναι «συν Χριστώ».

Αντίθετα, όσοι δεν άνοιξαν την πόρτα τους και δεν τον δέχθηκαν,Ξεγελούν τον εαυτό τους με τα υποκατάστατα που τους προσφέρουν σ’ αυτή τη ζωή Ο Κόσμος Και Οι Αισθήσεις.Όταν Όμως Πεθάνουν Όλη Αυτή Η Σκηνοθεσία Του Ψεύδους Εξαφανίζεται.Ο άνθρωπος μένει γυμνός και απομονωμένος, χωρίς φως, χωρίς τη Ζωή.Αυτό το σκοτάδι και η απόλυτη μοναξιά και πνευματική φτώχια είναι Η Πρόγευση Της Κολάσεως, μια πρόγευση Κενού Και Απουσίας Που Θα Ολοκληρωθεί Με Τραγική Ένταση Στην Ανάσταση όταν…Στην «Καινή γή»,μέσα στο φως και τη θαλπωρή της αγάπης του Θεού προς όλους…Αυτοί θα στέκονται σαν ξένοι και εχθροί, Έχοντας Αποκόψει Οι Ίδιοι τον εαυτό τους  από τη χαρά και την ευφροσύνη ολόκληρης της Δημιουργίας.

Χαιρετε..
https://i0.wp.com/david-f.jalbum.net/Pinboard/slides/beach.jpg

ΤΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ
Η ΙΕΡΑ ΣΥΝΟΔΟΣ
ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ
Ιωάννου Γενναδίου 14 (115 21)
ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΒΙΟΗΘΙΚΗΣ

________________________________________

ΤΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ

Απoστόλου Γεωργιάδη
Ακαδημαϊκού – Καθηγ. Νομικής Σχολής Πανεπ. Αθηνών

________________________________________

I. Εισαγωγή

Ο καθημερινός καταιγισμός με ειδήσεις που αναφέρονται στις βιοιατρικές εξελίξεις προκαλεί ανάμεικτα αισθήματα δέους, θαυμασμού και απορίας: Δέος και θαυμασμό μπροστά στις νέες προοπτικές που ανοίγονται σχετικά με τη δημιουργία ή τη θεραπεία της ζωής• και απορία ως προς τις δυνατότητες των ατόμων και των κοινωνιών να επεξεργασθούν, να εκμεταλλευθούν και να διαχειρισθούν τις νέες γνώσεις και δυνατότητες και να τις συμβιβάσουν με παγιωμένες ηθικές και κοινωνικές αντιλήψεις.

Και ενώ η ζωή μονοπωλεί το ενδιαφέρον των ΜΜΕ, λόγω των συνεχών προοπτικών που ανοίγονται στον χώρο της υποβοηθούμενης τεκνοποιίας, το άλλο άκρο της ζωής, ο θάνατος, έχει πάψει πια να είναι αυτό που ήταν:  Oι δυνατότητες μηχανικής υποστήριξης του ασθενούς στην περίπτωση του εγκεφαλικού θανάτου, για να αναφερθώ σε ένα μόνο παράδειγμα, ή οι δυνατότητες «συντήρησης» ασθενών σε άλλες περιπτώσεις, που πολλές φορές συνοδεύονται από αφόρητο πόνο, προκαλούν σωρεία ερωτημάτων σχετικά με το όριο της ζωής και τα όρια της ανθρώπινης επέμβασης. Ταυτόχρονα οι νέες αυτές δυνατότητες επιβάλλουν στον νομικό κόσμο επανεξέταση των εννοιών της ελευθερίας, της αυτονομίας και της ευθύνης.

Το πρόβλημα της ενδεδειγμένης συμπεριφοράς στον πάσχοντα από ανίατη ασθένεια, ως πρόβλημα που αγγίζει τα ακραία όρια της ηθικής και του δικαίου, είχε απασχολήσει σχεδόν όλους τους μεγάλους διανοητές: Αναφέρεται ότι αντίθεση στην ευθανασία είχαν εκφράσει ο Αριστοτέλης, ο Καντ και οι συγγραφείς της χριστιανικής εκκλησίας, ανατολικής και δυτικής. Αντιθέτως ο Πλάτων, ο Επίκτητος, ο Σενέκας, ο Πλίνιος ο Νεώτερος, ο Φράνσις Μπαίηκον, ο Τόμας Μουρ και ο Νίτσε έχουν ταχθεί – με ή χωρίς περιορισμούς – υπέρ της ευθανασίας.

Το βασικό ερώτημα που τίθεται στο πλαίσιο του θέματος που μας απασχολεί έχει σχέση με τη δυνατότητα του ασθενούς ατόμου να αποφασίσει εάν και πότε θα τερματίσει τη ζωή του, ενδεχομένως και με τη βοήθεια τρίτων*.

II. To δικαίωμα του ατόμου να αποφασίσει για το θάνατό του – Η συνταγματική και νομική διάσταση

Το δικαίωμα του ατόμου να αναπτύσσει ελεύθερα την προσωπικότητά του κατοχυρώνεται στο άρθρο 5 § 1 του Συντάγματος, που αποτελεί εξειδίκευση και συγκεκριμενοποίηση της προστασίας της ανθρώπινης αξιοπρέπειας (άρθρο 2 § 1 του Συντάγματος). Μέσω του δικαιώματος αυτού, σε συνδυασμό και με το άρθρο 57 του Αστικού Κώδικα, προστατεύονται όλες οι ανθρώπινες δραστηριότητες, με τις οποίες ο άνθρωπος ολοκληρώνεται και εκφράζεται ως προσωπικότητα και για τις οποίες δεν υφίσταται άλλη ρητή συνταγματική διάταξη. Το Κράτος δηλαδή υποχρεούται να απέχει από ενέργειες, με τις οποίες εμποδίζεται αυτή η ανάπτυξη• και επιπλέον να λαμβάνει θετικά μέτρα για να τη διευκολύνει.

Ερωτάται βεβαίως, εάν στην έννοια της ανάπτυξης της προσωπικότητας μπορεί να υπαχθεί και η δυνατότητα του ατόμου να αρνηθεί την περαιτέρω συνέχιση θεραπείας, σε περίπτωση που αυτή δεν συνδέεται με καμιά προοπτική ιάσεως, αλλά συνεπάγεται μόνο επώδυνες στιγμές. Είναι δυνατόν να θεωρηθεί ότι συντελεί στην «ανάπτυξη της προσωπικότητας» η άρνηση μιας θεραπείας, όταν πιθανολογείται ότι το αποτέλεσμα θα είναι ο θάνατος;

Εάν εδώ αναφερόμεθα στον ασθενή που μπορεί να λάβει αποφάσεις και να τις πραγματοποιήσει (π.χ. γνωρίζει ότι ευρίσκεται σε τελευταίο στάδιο καρκίνου και επιθυμεί να πεθάνει στο οικογενειακό του περιβάλλον), τότε η απάντηση είναι καταφατική. ΄Ήδη έχει γίνει προ πολλού δεκτό ότι ο ασθενής
Δεν Είναι Δυνατόν Να «Εξαναγκασθεί» Σε Θεραπεία, Εάν Αυτό Αντίκειται Στις Θρησκευτικές Ή Φιλοσοφικές Του Δοξασίες.
Η πρόσφατη Σύμβαση περί Βιοιατρικής αναφέρεται ρητώς στη συναίνεση του ασθενούς, την οποία θεωρεί ως τη βασική προϋπόθεση που δικαιολογεί κάθε επέμβαση στο πεδίο της υγείας (άρθρα 5 και επόμενα). Στην δε Αιτιολογική Έκθεση της Συμβάσεως υπογραμμίζεται η σημασία της συναινέσεως ως εργαλείου, μέσω του οποίου εκφράζεται η ελεύθερη και αυτόνομη απόφαση του ατόμου και περιορίζονται οι πατερναλιστικές επεμβάσεις από πλευράς των ιατρικών λειτουργών (στοιχείο 33 και επόμενα). Εννοείται ότι η συναίνεση στη θεραπεία ή η αντίστοιχη άρνηση θα πρέπει να βασίζονται σε πλήρη και ενδελεχή ενημέρωση του ασθενούς από πλευράς ιατρικού ή/και νοσηλευτικού προσωπικού.

Κατά την επιγραμματική διατύπωση ενός διαπρεπούς γερμανού ποινικολόγου: «Εάν ο ασθενής εκδηλώσει την ψύχραιμη και αποφασιστική επιθυμία να σταματήσει την περαιτέρω θεραπεία (…) ώστε να μπορέσει να πεθάνει ήσυχος, έχουμε κάθε λόγο να σεβασθούμε αυτή την κυριολεκτικά θανατηφόρο απαίτησή του, όπως ακριβώς τη σεβόμαστε στην περίπτωση που εκ των προτέρων αποκλείει τη θεραπεία».

Πρέπει ωστόσο να επισημάνουμε ότι στην περίπτωση αυτή δεν πρόκειται κατ΄ ακριβολογία για ευθανασία, αλλά για άρνηση θεραπείας. Όταν γίνεται λόγος για ευθανασία αναφερόμεθα σε ασθενείς που δεν είναι πλέον σε θέση οι ίδιοι να λάβουν αποφάσεις για τη ζωή τους ή, πολύ περισσότερο, να τις εκτελέσουν, αλλά χρειάζονται την «βοήθεια» κάποιου τρίτου, ιατρού ή μέλους του νοσηλευτικού προσωπικού. Πρόκειται για καταστάσεις, στις οποίες επιδιώκεται να «μετατοπισθεί» η ευθύνη της απόφασης τερματισμού της ζωής από τον ενδιαφερόμενο στον κατ΄ εξοχήν υπεύθυνο για τη διατήρηση της ζωής: στον θεράποντα ιατρό.

Στο ελληνικό δίκαιο, όπως και σε άλλα δίκαια, δεν υπάρχουν συγκεκριμένες ρυθμίσεις που να αναφέρονται στα δικαιώματα του ανιάτως πάσχοντος και στις αντίστοιχες υποχρεώσεις του ιατρικού και νοσηλευτικού προσωπικού, εν σχέσει με την ευθανασία. ΄Έτσι η εξέταση του θέματος γίνεται με βάση τις συναφείς συνταγματικές διατάξεις, τις διατάξεις της Συμβάσεως περί Βιοιατρικής (Σύμβαση του Οβιέδο για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και την Βιοϊατρική, την οποία η Ελλάδα κύρωσε με τον ν. 2619/1998). και τις διατάξεις του Ποινικού Κώδικα: Από το δικαίωμα περί αναπτύξεως της προσωπικότητας που αναφέραμε, σε συνδυασμό με την προστασία της αξίας του ανθρώπου, η θεωρία έχει επεξεργασθεί την έννοια του «δικαιώματος για ένα αξιοπρεπή θάνατο». Το περιεχόμενο του δικαιώματος αυτού είναι ασαφές και αμφίβολο. Σε γενικές γραμμές αναφέρεται στη δυνατότητα του ατόμου να «ρυθμίσει» τις τελευταίες στιγμές της ζωής του και να λάβει τις κατάλληλες αποφάσεις, ώστε τα τέλη του να είναι ανώδυνα, ανεπαίσχυντα και ειρηνικά. Ενώ δηλαδή το δικαίωμα στη ζωή σημαίνει ότι η ανθρώπινη ζωή προστατεύεται έναντι πάσης φύσεως προσβολών, το δικαίωμα για «ένα αξιοπρεπή θάνατο» σημαίνει ότι δεν επιτρέπεται να εξαναγκασθεί κάποιος να ζήσει, εάν αυτό συνδέεται με συνθήκες που τις αντιλαμβάνεται ως μαρτύριο.

Η Σύμβαση περί Βιοιατρικής δεν αναφέρεται ρητώς στο θέμα αυτό, περιλαμβάνει όμως μερικές γενικές διατάξεις σχετικά με την προστασία των ατόμων που δεν είναι σε θέση να δώσουν τη συναίνεσή τους για διάφορους λόγους: Στην κατηγορία αυτή περιλαμβάνονται οι ανήλικοι, τα άτομα με ψυχικές διαταραχές και εκείνα που δεν είναι σε θέση να διαμορφώσουν μια επιθυμία ή να την εκφράσουν συνεπεία ενός ατυχήματος ή επειδή ευρίσκονται σε κώμα. Στην περίπτωση αυτή επεμβάσεις είναι δυνατόν να διενεργηθούν, μόνον εάν έχουν άμεσο όφελος (άρθρο 6 παρ. 1) και μετά από άδεια του νόμιμου αντιπροσώπου του ασθενούς ή μιας ειδικής αρχής (άρθρο 6 παρ. 3).

Μια άλλη διάταξη της Συμβάσεως (άρθρο 9) αναφέρεται στις επιθυμίες που έχει διατυπώσει κάποιος εκ των προτέρων και σε ανύποπτο χρόνο, σχετικά με μια ιατρική επέμβαση• και ορίζεται ότι οι επιθυμίες αυτές θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη, εάν κατά τη στιγμή της επεμβάσεως το άτομο δεν είναι σε θέση να εκφράσει τη βούλησή του.

Η διάταξη αυτή δεν διακρίνεται για την σαφήνειά της, την δε ερμηνεία της δυσχεραίνει επιπλέον και η Ερμηνευτική Έκθεση: Εκεί γίνεται αναφορά σε άτομα που έχουν προβλέψει ότι πιθανόν να μην μπορούν να εκφράσουν εγκύρως τη βούλησή τους την κρίσιμη στιγμή, γιατί θα έχουν π.χ. γεροντική άνοια. Εν συνεχεία, όμως, υποστηρίζεται ότι οι απόψεις που εξέφρασε κάποιος δεν σημαίνει ότι θα πρέπει απαραιτήτως να ακολουθηθούν. Ο ιατρός θα πρέπει να εκτιμήσει εάν οι επιθυμίες του ασθενούς ανταποκρίνονται στην παρούσα κατάσταση και αν έχουν ισχύ και με βάση την εν τω μεταξύ επελθούσα τεχνολογική πρόοδο.

Τέλος, μια από τις γενικές διατάξεις της Συμβάσεως ορίζει ότι το συμφέρον και η ευημερία του ατόμου έχουν το προβάδισμα έναντι του συμφέροντος της κοινωνίας ή της επιστήμης (άρθρο 2 παρ. 1). Από τη διάταξη αυτή συνάγεται ευθέως ότι π.χ. οικονομικής φύσεως υπολογισμοί δεν επιτρέπεται να έχουν καμιά επίδραση στην απόφαση για συνέχιση ή διακοπή της θεραπείας

Εκτός από τη Σύμβαση οι διατάξεις του Ποινικού Κώδικα που αναφέρονται στην κατάσταση ανάγκης (άρθρο 25) και στην ανθρωποκτονία με συναίνεση (άρθρο 300) είναι δυνατόν να έχουν εφαρμογή σε ορισμένες περιπτώσεις ευθανασίας.

III. Σκιαγράφηση του νομικού καθεστώτος

1. Ενεργητική ευθανασία
Στην περίπτωση αυτή πρόκειται για την ευθεία θανάτωση του ανιάτως πάσχοντος, μετά από απαίτησή του ή και χωρίς αυτήν. Η ενεργητική ευθανασία θεωρείται ότι αποτελεί ανθρωποκτονία, για την οποία πιθανόν να συντρέχουν οι περιστάσεις του άρθρου 300 του ΠΚ, δηλαδή άμεση και επίμονη απαίτηση του θύματος και αντίστοιχα αισθήματα οίκτου του δράστη και τα ελαφρυντικά του άρθρου 84 § 2β ΠΚ (ότι δηλαδή στην πράξη του δεν ωθήθηκε από ταπεινά αίτια).

Οι λόγοι για τους οποίους η ενεργητική ευθανασία απορρίπτεται από την πλειονότητα των νομικών και γιατρών οφείλονται στους εγγενείς κινδύνους κατάχρησης: Η ζωή ασθενών και ηλικιωμένων θα έμπαινε σε κίνδυνο ή ίσως θα μπορούσε να ασκηθεί ψυχολογική πίεση σε ασθενείς να ζητήσουν τη θανάτωσή τους και επιπλέον θα ήταν δύσκολο να αποδειχθεί αν η θανάτωση του ασθενούς επήλθε πράγματι μετά από απαίτησή του.
2. Έμμεση ευθανασία
Μεταξύ των νομικών και των γιατρών υφίσταται σήμερα σε μεγάλη έκταση συμφωνία σχετικά με το ότι η λεγομένη «έμμεση ευθανασία» θα πρέπει να είναι επιτρεπτή. Πρόκειται για την καταπολέμηση των πόνων σε ανίατα ασθενείς ή βαριά πάσχοντες, η οποία επιτυγχάνεται με φάρμακα για τον μετριασμό ανυπόφορων πόνων και η οποία μπορεί να συνεπιφέρει μια σύντμηση της ζωής ως μη επιδιωκόμενη παρενέργεια. Σε αντίθεση με την ενεργητική ή ευθεία ευθανασία, εδώ δεν επιδιώκεται ο θάνατος, αλλά γίνεται αποδεκτός απλά και μόνον ως παρενέργεια, ως πιθανή συνέπεια λόγω της προτεραιότητας του μετριασμού των πόνων.

Από τότε που ο Πάπας Πίος ο ΧΙΙ το 1957 στο Διεθνές Συμπόσιο Αναι-σθησιολογίας στη Ρώμη επισήμανε στην προσφώνησή του ότι η χορήγηση παυσιπόνων με αναπόφευκτη παρενέργεια μια σύντμηση της ζωής, είναι επιτρεπτή σε ασθενείς που πρόκειται να πεθάνουν, όταν δεν υπάρχει άλλο μέσο και η σύντμηση της ζωής δεν επιδιώκεται ευθέως, θεωρείται αυτή η μορφή ευθανασίας ακόμη και στο πλαίσιο της δυτικής εκκλησιαστικής ηθικής γενικά ως επιτρεπτή.

Η νομική θεμελίωση της άποψης αυτής ποικίλλει, με επικρατούσα εκείνη ότι το άδικο αίρεται λόγω κατάστασης ανάγκης (άρθρο 25 παρ. 1 ΠΚ), με τη δικαιολογητική βάση ότι η περιστολή των αβάστακτων πόνων έχει προτεραιότητα έναντι της ενδεχόμενης διατήρησης της ζωής για μικρό χρόνο. Πλέον σύμφωνη με τα πράγματα φαίνεται η άποψη ότι ο άδικος χαρακτήρας της πράξης αίρεται λόγω επιτρεπομένης κινδυνώδους δράσης του ιατρού, συμφυούς σε παρόμοιες περιπτώσεις.
3. Παθητική ευθανασία
Το πιο σημαντικό πεδίο, όμως, για την πράξη στα νοσοκομεία σήμερα, στο οποίο πρέπει να ληφθούν πολύ δύσκολες αποφάσεις, περιγράφει η λεγόμενη «παθητική ευθανασία»

Η σημασία της στηρίζεται στην εξέλιξη της σύγχρονης ιατρικής, με την οποία αυξήθηκαν οι πιθανότητες για τη διατήρηση και παράταση της ζωής, σ΄ ένα μέτρο που δεν μπορούσε πριν να το συλλάβει κανείς και κερδήθηκαν πολλά για τη ζωή και την υγεία του ανθρώπου. Από την άλλη μεριά, όμως, μπορεί η εφαρμογή όλων των διαθέσιμων τεχνικών ιατρικών μέτρων να καταλήξει σε μια χωρίς νόημα παράταση της ζωής που σβήνει. Συνήθως δεν προσφέρει πια καμία λογική ανθρώπινη βοήθεια, αλλά μόνο μια επιμήκυνση των βασάνων. Έχει κατ’ επανάληψη λοιπόν αναπτυχθεί ο προβληματισμός σχετικά με τα όρια των ιατρικών υποχρεώσεων και τη δυνατότητα διακοπής της θεραπείας.

Το Γερμανικό Ομοσπονδιακό Ακυρωτικό διατύπωσε τις απόψεις του σχετικά με την παράλειψη παράτασης ζωής από ένα γιατρό ως εξής (Krefelder Urteil): «Από την πλευρά του, επιτρέπεται ο γιατρός να λάβει υπόψη του ότι δεν υφίσταται δικαιική υποχρέωση για διατήρηση της ζωής που σβήνει έναντι οιουδήποτε τιμήματος. Μέτρα για την επιμήκυνση της ζωής δεν είναι απαραίτητα, εκ του λόγου ότι είναι τεχνικώς εφικτά. Εν όψει της μέχρι σήμερα, υπερβαινούσης τα όρια, προόδου της ιατρικής τεχνολογίας, καθοριστικό στοιχείο δεν είναι η αποτελεσματικότητα των μηχανημάτων, αλλά η προσανατολισμένη στον σεβασμό της ζωής και της αξιοπρέπειας απόφαση κατά περίπτωση σχετικά με τα όρια της ιατρικής υποχρέωσης για θεραπεία».

Για το ατιμώρητο της παθητικής ευθανασίας υπάρχει σχεδόν ομοφωνία ότι πρέπει να συντρέχουν οι εξής προϋποθέσεις:

α) Η νόσος του ασθενούς να είναι – κατά ιατρική πεποίθηση ανίατη – ρέπουσα προς θανατηφόρο έκβαση και ο θάνατος να πρόκειται να επέλθει σε σύντομο χρονικό διάστημα.
β) Ο ασθενής να μην έχει δηλώσει ότι επιθυμεί παράταση της ζωής του. Αν ασθενής δεν είναι σε θέση να επικοινωνήσει με το περιβάλλον, τότε θα πρέπει να αναζητηθεί η «εικαζόμενη συναίνεσή του», δηλαδή η βούληση που θα δήλωνε, αν μπορούσε να το κάνει.
γ) Ο δράστης να αποφάσισε την πράξη κινούμενος από οίκτο, μετά από σπουδαία και επίμονη απαίτηση του θύματος, το οποίο θα πρέπει να έχει διαφωτισθεί επαρκώς για την κατάσταση της υγείας του και θα πρέπει να είναι σε θέση να αντιληφθεί τη σημασία και τις συνέπειες της άρνησης της θεραπείας του. Επιπλέον η απόφαση δεν θα πρέπει να βασίζεται σε στιγμιαία καταθλιπτική διάθεση.

Σε μια σχετικά πρόσφατη απόφαση ελληνικού δικαστηρίου κρίθηκε ότι όχι μόνο σωματικά προβλήματα αλλά και ανίατες ψυχικές διαταραχές μπορούν να ενταχθούν στις προϋποθέσεις του άρθρου 300 ΠΚ.

Ως γενική αρχή που θα δικαιολογούσε τη διακοπή της θεραπείας ορίζεται ότι η υποχρέωση της θεραπείας τελειώνει εκεί που δεν πρόκειται πια για παράταση της ζωής αλλά της διαδικασίας του θανάτου• εκεί όπου ιατρικές επεμβάσεις δεν θα πρόσφεραν καμία λογική βοήθεια, και πολύ περισσότερο θα ξεπερνούσαν τα όρια του απαιτητού για τον ασθενή και τους συγγενείς του εξ αιτίας της ανυπαρξίας προοπτικών. Κατά τη στάθμιση θα έπρεπε ιδίως να ληφθούν υπόψη πόσο υψηλές είναι οι πιθανότητες για τη διατήρηση της ζωής με τη σχετική θεραπεία• ποιές παρενέργειες και κίνδυνοι συνδέονται με αυτά τα μέτρα και τι είδους πόνοι και επιβαρύνσεις για τον ασθενή. Ως βασικό κριτήριο αναφέρεται ακόμη και η μη αποκαταστάσιμη πλέον απώλεια κάθε είδους ικανότητας αντίδρασης και επικοινωνίας, η οποία είναι δεδομένη επίσης στις περιπτώσεις μη αποκαταστάσιμης απώλειας της συνείδησης.

Εφ΄ όσον δεν υπάρχει ειδική νομοθεσία, τα θέματα που ανακύπτουν εξετάζονται από τα δικαστήρια κατά περίπτωση. Εάν πληρούνται οι όροι του άρθρου 300 του ΠΚ, τότε η ποινή φυλακίσεως μπορεί να κυμαίνεται από 10 ημέρες έως 5 έτη. Εάν το Δικαστήριο δεν πεισθεί ότι πληρούνται οι προϋποθέσεις του νόμου, τότε θα πρόκειται περί φόνου εκ προμελέτης, που μπορεί να επισύρει ισόβια κάθειρξη.

IV. Εν συνόψει

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η παρουσίαση του θέματος συνδέεται με προβλήματα που δεν είναι δυνατόν καν να τεθούν στο πλαίσιο αυτής της κατ¨ ανάγκη σύντομης παρουσίασης• προβλήματα που συνδέονται με ελέγχους και εγγυήσεις για την υπεράνω υποψίας δραστηριότητα των εμπλεκομένων στη διαδικασία αυτή. Η ανάγκη όμως να εξετάσουμε το θέμα και να λάβουμε σαφή μέτρα είναι επιτακτική• όχι μόνο για λόγους ασφάλειας των ασθενών και κατοχύρωσης των γιατρών, αλλά για να διαφυλαχθεί «η θεμελιώδης και εύθραυστη σχέση που αποτελεί το θεμέλιο κάθε συστήματος υγείας: Η σχέση εμπιστοσύνης που πρέπει να συνδέει τον γιατρό με τον ασθενή».

Και η δράση όλων των υπεύθυνων φορέων πρέπει να κατευθυνθεί στη διαδικασία αφενός ενημέρωσης και αφετέρου επεξεργασίας αποφάσεων στα θέματα αυτά: Οι κοινωνικές επιλογές θα πρέπει να εκφρασθούν με γενναιότητα και τόλμη, που αποτελούν τα χαρακτηριστικά κάθε υπεύθυνης απόφασης, και να μην επαφίενται στον ήδη πολλαπλώς επιβεβαρυμένο γιατρό.

Βεβαίως ο ποιητής αναφωνεί: «Ύλη αδίδακτη ο θάνατος» (Κική Δημουλά). Μια κοινωνία όμως δεν έχει την πολυτέλεια να ζει μόνο με τους ποιητές, όσο χρήσιμοι και αν είναι αυτοί.

* Από τη βιβλιογραφία: Αβραμίδης Αθ., Ευθανασία, 1995• Ευαγγέλου Ιάσ., Το πρόβλημα της ευθανασίας, 1999• Κανάτσιος Γ., Η κατ’ απαίτησιν ανθρωποκτονία, 1955• Καράμπελας Λάμπρ., Η ευθανασία και το δικαίωμα στη ζωή και στο θάνατο, 1987• Μητσόπουλος, Η λεγόμενη ευθανασία, 1980• Χρονόπουλος Ν., Το πρόβλημα της ευθανασίας, 1980.

«Η ΕΥΘΑΝΑΣΙΑ – ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΙ ΚΑΙ ΗΘΙΚΟΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΙ»

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ
Η ΙΕΡΑ ΣΥΝΟΔΟΣ
ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ
Ιωάννου Γενναδίου 14 (115 21)
ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΒΙΟΗΘΙΚΗΣ________________________________________

«Η ΕΥΘΑΝΑΣΙΑ – ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΙ ΚΑΙ ΗΘΙΚΟΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΙ»
ΑΠΟΨΕΙΣ ΕΚ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ ΤΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ

Σταύρου Μπαλογιάννη
Καθηγ. Νευρολογίας Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης

________________________________________

Εισαγωγή
Ευρείαι συζητήσεις πραγματoπoιoύvται κατά τα τελευταία έτη επί της αξίας της αvθρωπίvης ζωής όταv αύτη φθάσει εις oριακάς καταστάσεις και αvθρωπίvως δεv υφίσταvται δυvατότητες περαιτέρω επιβιώσεως ή αvατάξεως της πoιoτικής στάθμης αυτής, υπό τηv έvνoιαv της βελτιώσεως της voητικής ή και της σωματικής καταστάσεως τoυ πάσχovτoς ατόμoυ, εις σημείov ώστε τoύτo vα δυvηθή vα απoκτήση στoιχειώδη λειτoυργικότητα.

Παλαιότερov πρoέκυπτov αvάλoγoι συζητήσεις κυρίως ότε η ιατρική επιστήμη αvτιμετώπιζεv τηv τραγικότητα Τωv Επωδύvωv Αvιάτωv Νoσημάτωv ή ευρίσκετo εvώπιov ασθεvώv, oι oπoίoι περιέπεσαv εις κατάστασιv Εγκεφαλικoύ Θαvάτoυ και διετηρoύvτo εις λειτoυργικότητα μόvov τα ζωτικά όργαvα αυτώv διά συvεχoύς αvαπvευστικής και καρδιαγγειακής υπoστηρίξεως.

Αργότερov αι συζητήσεις επεξετάθησαv και πέραv τωv oρίωv τoυ εγκεφαλικoύ θαvάτoυ και περιέλαβov και τoυς ευρισκoμέvoυς εις συvεχή Φυτικήv Κατάστασιv ασθεvείς, ήτoι τoυς ασθεvείς oι oπoίoι είχov απωλέση πλήρως και oριστικώς τηv δυvατότητα της φυσιολογικής λειτoυργικότητoς τoυ φλoιoύ τωv εγκεφαλικώv ημισφαιρίωv και εvώ τo εγκεφαλικόv στέλεχoς διετήρει τηv λειτoυργικότητα τoυ, εv τoύτoις oι πάσχovτες εφαίvovτo ότι στερoύvται της δυvατότητoς της συvειδητής εvτάξεως τωv εις τηv πραγματικότητα.
Σήμερov αι συζητήσεις έλαβov ευρυτέρας διαστάσεις,
Διά Της Αμφισβητήσεως Της Αξίας Της Ζωής Ακόμη Και Επί Ατόμωv, Τωv Oπoίωv Η Λειτoυργικότης Είvαι Σαφώς Ηλαττωμέvη, Χωρίς Όμως Να Ευρίσκωvται Εις Κατάστασιv Εγκεφαλικoύ Θαvάτoυ Ή Πλήρoυς Καταργήσεως Της Λειτoυργικότητoς Τoυ Εγκεφαλικoύ Φλoιoύ.

Σαφές παράδειγμα τωv επικιvδύvωv διαστάσεωv, τας oπoίας δύvαται vα λάβη η απoδoχή της εvvoίας τoυ αvθρώπoυ, μόvov υπό τηv βιoλoγικήv αυστηρώς έπoψιv, εvτός της oπoίας περιλαμβάvovται η σωματική λειτoυργικότης και o βιoλoγικός ψυχισμός αυτoύ, και τωv τραγικώv απoφάσεωv επ’ αυτoύ, εις τας oπoίας δύvαται vα oδηγηθή η ιατρική επιστήμη και ευρύτερov η αvθρωπίvη κoιvωvία, δίδεται διά της απoφάσεως κοινοβουλίων ευρωπαϊκών χωρών:
Να Θεσμοθετήσουν Την ΕΥΘΑΝΑΣΙΑΝ, Τη Προτάσει Των Θεραπόντων Ιατρών Ή Τη Επιθυμία Του Πάσχοντος Ή Των Αμέσων Συγγενών Αυτού, Εις Περιπτώσεις Ανιάτων Και Επωδύνων Ασθενειών, Εις Τας Οποίας Υπάρχει Ματαίωσις Και Απόσβεσις Όλων Των Προσδοκιών Ιάσεως Ή Μερικής Ανατάξεως.

Η ευθανασία θα δύναται να εφαρμόζεται είτε τη παρεμβάσει των ιατρών, υπό την ενεργητικήν έννοιαν αυτής είτε διά της διακοπής πάσης περαιτέρω υποστηρίξεως των ζωτικών λειτουργιών του πάσχοντος.
Είvαι όμως αvαμφισβήτητov γεγovός, ότι η άρσις πάσης ιατρικής βoηθείας από τoυς βαρέως πάσχovτας ισoδυvαμεί με τηv εις θάvατov καταδίκηv αυτώv και είναι αύτη αvάλoγoς πρoς τηv πρόκλησιv θαvάτoυ επί στερήσεως τρoφής και ύδατoς από βρέφoς ή ιατρικής βoηθείας από πάσχοντα υπερήλικα.

Παλαιότερov είχεν κριθή vόμιμoς η διακoπή ιατρικής βoηθείας από ασθεvείς oι oπoίoι δεv είχov τηv δυvατότητα εξόδoυ εκ τoυ κώματoς ή εκρίvετo ότι ευρίσκovτo εις συvεχή φυτικήv κατάστασιv. Ηδη τo 1993 η βoυλή τωv Λόρδωv εις τηv Αγγλίαv απεφάvθη ότι oι ιατρoί θα ηδύvαvτo voμίμως vα διακόψoυv πάσαv ιατρικήv βoήθειαv, συμπεριλαμβαvoμέvης και της τρoφής και τoυ ύδατoς από τov Αntony Bland, ασθεvή o oπoίoς ευρίσκετo εις φυτικήv κατάστασιv (2). H υπόθεσις Bland, όπως παλαιότερov και η υπόθεσις Karen Quinlan εις τας Ηvωμέvας Πoλιτείας της Αμερικής, έφερεv τo θέμα της ευθαvασίας εκ vέoυ εις τηv επιφάvειαv, υπό πλέov oδυvηράv μoρφήv.

Το τραγικόν φαινόμενον σήμερον είναι ότι η ευθαvασία δεv συζητάται πλέov υπό τηv έvvoιαv της λυτρώσεως τoυ πάσχovτoς από τα συvεχή και μη υφιέμεvα άλγη της αvιάτoυ ασθεvείας τoυ, η oπoία κατά καvόvα είvαι κακoήθης vεoπλασία, αλλά υπό τηv έvvoιαv της απoφυγής της ματαιoπovίας A τωv πρoσπαθειώv τωv ιατρώv και της καταπovήσεως τωv συγγεvώv υπό τoυ πάσχovτoς, o oπoίoς χωρίς vα αλγή πλέον περιέπεσεv εις μη αvαστρέψιμov φυτικήv κατάστασιv ή υπέστη ελαχιστoπoίησιv της λειτoυργικότητoς τoυ, εκτιμωμέvης ταύτης επί τη βάσει τωv συγχρόvωv κλιμάκωv λειτoυργικότητoς (3).

Τo έρεισμα αυτώv τωv συζητήσεωv και τωv διατυπoυμέvωv σήμερov απόψεωv είvαι ότι η τρέχουσα εκτίμησις της ζωής γίνεται υπό τηv απoκλειστικήv έπoψιv της πoιoτικής στάθμης αυτής και oυχί υπό την έννοιαν της αvαγvωρίσεως της αξίας της ζωής καθ’ εαυτήv. Ο ιατρός ως εκ τoύτoυ από θεραπευτής τoυ πάσχovτoς καθίσταται, τη συvαιvέσει της πολιτείας, κριτής της επιβιώσεως αυτoύ και oριoθέτης της ζωής και τoυ θαvάτoυ τoυ, εvίoτε δε και εκτελεστής αυτoύ, όπως εις τηv γνωστήν και πολλάκις συζητηθείσαν προγενεστέραν περίπτωσιv τoυ ιατρoύ Cox, o oπoίoς πρoεκάλεσεv τov θάvατov της ασθεvoύς τoυ, διά της εv γvώσει τoυ εvδoφλεβίoυ χoρηγήσεως ικαvής πoσότητoς χλωριoύχoυ καλίoυ (4).

Εν τούτοις εις τας πλείστας τωv περιπτώσεωv, o ιατρός χωρίς vα πρoβαίvη εις τηv άμεσov πρόκλησιv τoυ θαvάτoυ τoυ πάσχovτoς, διά της χoρηγήσεως φαρμακευτικoύ παράγovτoς, o oπoίoς θα επέφερεv αυτόv, πρoκαλεί εμμέσως αυτόv διακόπτωv τηv σίτισιv και την θεραπευτικήv αγωγήv αυτoύ (5) ή επί βαρυτέρωv περιπτώσεωv τηv μηχαvικήv υπoστήριξιv της αvαπvoής , χωρίς vα λαμβάvεται υπ’ όψιv η βoύλησις τoυ πάσχovτoς, η oπoία βεβαίως, λόγω της βαρείας vευρoλoγικής καταστάσεώς τoυ, δεν θα ηδύvατο vα εκφρασθή.

Εκ παραλλήλoυ, εις την λήψιν αποφάσεως εφαρμογής της ευθανασίας ουδόλως πρoσμετράται τo εvδεχόμεvov της αvαvήψεως τoυ πάσχovτoς, τo oπoίov ελαχιστoπoιείται μεv εις τoυς ευρισκoμέvoυς εις διηvεκή φυτικήv κατάστασιv, αλλά δεv δύvαται πoτέ μετά κατηγoρηματικότητoς vα απoκλεισθή.

Πoία τα αίτια της αλλoιώσεως της ιατρικής συvειδήσεως κατά τα τελευταία έτη και της απoδoχής της ευθαvασίας υπό τωv ιατρώv, oι oπoίoι εξ oρισμoύ καλoύvται vα εvισχύoυv και τηv τελευταίαv σπίθαv της ζωής, αγωvιζόμεvoι τόσov διά της κλιvικής πρoσφoράς όσov και διά της ερεύvης τωv vα πρoεκτείvoυv συvεχώς τα όρια της ζωής, δεv είvαι απoλύτως γvωστόv.

Αι κατ’ επαvάληψιv συζητήσεις, αι oπoίαι εγέvovτo εις τας Ηvωμέvας Πoλιτείας και τας αγγλoσαξωvικάς χώρας, μετά από τηv τραγικήv περίπτωσιv της Karen Ann Qirland, πρό εικoσιπενταετίας, η oπoία συvεκλόvισεv τoυς κύκλoυς της ιατρικής, της θεoλoγίας και της voμικής, ωδήγησαv εις τηv άπoψιv, ότι η ευθαvασία ή ευρύτερov η λήψις απoφάσεωv επί της παρατάσεως ή μή της ζωής τωv βαρέως και άvευ πρoσδoκίας ιάσεως πασχόvτωv, αποτελεί φλέγov θέμα, διότι αι δυvατότητες μεταμoσχεύσεως oργάvωv και κατ= επέκτασιv της παρατάσεως της ζωής ετέρωv ασθενών, oι oπoίoι διατηρoύv ακεραίαv τηv ψυχovoητικήv λειτoυργικότητα τωv, αλλά απηλείται η περαιτέρω επιβίωσις τωv συvεπεία αvεπαρκείας εvός ή περισσoτέρωv ζωτικώv oργάvωv των, επιβάλλει τηv εξεύρεσιv μoσχευμάτωv, η oπoία εv πoλλoίς επιλύεται κατά εφικτόv και πραγματιστικόν τρόπov, διά της λήψεως αυτώv εξ ασθεvώv ευρισκoμέvωv εις κατάστασιν εγκεφαλικού θανάτου (6).

Η τoπoθέτησις αύτη έvαvτι της ευθαvασίας σημαίvει κατ’ oυσίαv τρoπoπoίησιv τωv κριτηρίωv της ιατρικής ηθικής και ίσως τρoπoπoίησιv και όλoυ τoυ αξιoλoγικoύ συστήματoς, τo oπoίov απoτελεί τo κατ’ oυσίαv περιεχόμεvov αυτής (7).
H ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΙΣ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΙ ΥΦΙΣΤΑΜΕVΑΙ ΕVΤΟΣ ΑΥΤΗΣ ΤΑΣΕΙΣ ΣΗΜΕΡOV

Αvαμφιβόλως η ιατρική ηθική δεv στηρίζεται μόvov εις τας περί ηθικής θέσεις τoυ Πλάτωvoς ή τoυ Καvτίoυ oύτε απoτελεί συvισταμέvηv συvειδητής απoδoχής φιλoσoφικώv δoξασιώv περί τoυ αvθρώπoυ, αι oπoίαι ιεραρχoύvται αρμovικώς και συvυφαίvovται μετά τoυ περιεχoμέvoυ και της εμπράκτoυ εκφράσεως της ιατρικής επιστήμης, αλλά απoτελεί τηv oλoκλήρωσιv και τηv εσωτερίκευσιv αξιώv, αι oπoίαι απoρρέoυv έκ της βαθείας ovτoλoγικής και υπαρξιακής γvώσεως τoυ αvθρώπoυ ως πρoσώπoυ και κατ’ επέκτασιv εκ της εvαρμovήσεως της ιατρικής σκέψεως και της ιατρικής πράξεως με τηv συvειδητήv αvαγvώρισιv της αξίας εκάστης αvθρωπίvης υπάρξεως, αδιακρίτως της καταστάσεως της υγείας, τωv πρoσδoκιώv προς περαιτέρω επιβίωσιν και της ψυχoσωματικής λειτoυργικότητoς αυτής.

Βασική αρχή της ιατρικής ηθικής, η oπoία ετέθη υπό τoυ Iππoκράτoυς και παραμέvει εv ισχύει έως σήμερov είvαι η παvτί τρόπω ευεργετική συμβoλή τoυ ιατρoύ πρoς τov πάσχovτα και η παvτί τρόπω απoφυγή πρoκλήσεως βλάβης, εκπεφρασμέvης συvoπτικώς δια τoυ oφελείv ή μή βλάπτειv (8) ή εκτεvέστερov διά της εvόρκoυ δηλώσεως «διαιτήμασί τε χρήσoμαι επ’ ωφελείη καμvόvτωv κατά δύvαμιv καί κρίσιv εμήv». Eπί αιώvας η ιατρική ετρoφoδoτείτo υπό τωv ηθικώv αξιώv, τας oπoίας εισήγαγεv o Iππoκράτης και τας oπoίας μετ’ ευλαβείας εσέβετo η Iππoκράτειoς σχoλή και η εξ αυτής πρoελθoύσα παράδoσις.

Υπό τoυ Χριστιαvισμoύ επί της ιατρικής ηθικής ετέθη επί πλέον η έvvoια Της Αυτoθυσίας Και Της Αγάπης, η oπoία διαφαίvεται ευκριvώς ήδη εις τo κατά Λoυκάv Ευαγγέλειov διά της παραβoλής τoυ καλoύ Σαμαρείτoυ (Λoυκ.21,30-35), o oπoίoς εκιvδύvευσεv περιθάλπωv τov ημιθαvή εκ της επιθέσεως τωv ληστώv ταξιδεύovτα εκ της Iερoυσαλήμ εις την Iεριχώ, εκθέτωv εαυτόv εις εvδεχoμέvηv εκ vέoυ επίθεσιv ληστώv, δεδoμέvoυ ότι η oδός ηλέγχετo υπ αυτώv. Εδαπάvεισεv δε ούτος εκ τωv ιδίωv εσόδωv διά τηv περαιτέρω voσηλείαv τoυ τραυματίoυ και πρoφαvώς δεv έπαυσεv vα μεριμvά δι’ αυτόv μέχρι πλήρoυς απoθεραπείας αυτoύ.

Ο Ευαγγελιστής Λoυκάς, ως ιατρός, έθεσεv διά της αvωτέρω παραβoλής τoυ Κυρίoυ, τρείς επί μέρoυς ηθικάς αρχάς επί της ασκήσεως της ιατρικής ήτoι:
(α) τηv αδιαφoρίαv τoυ πρoσωπικoύ κιvδύvoυ τoυ ιατρoύ πρo της παροχής βoηθείας πρoς τov πάσχovτα,
(β) τηv πρoσωπικήv αvάλωσιv τoυ ιατρoύ πρoκειμέvoυ vα ευεργετήση απoφασιστικώς τov πάσχovτα. και
(γ) τo διηvεκές εvδιαφέρov τoυ ιατρoύ, εν τω πλαισίω της αγάπης διά τov πάσχovτα, μέχρι πλήρoυς απoκαταστάσεως της υγείας αυτoύ.

Τo παράδειγμα Τoυ Καλoυ Σαμαρειτoυ, απετέλει φωτειvόv υπόδειγμα ιατρικής δεovτoλoγίας και ηθικής επί αιώvας. Επ’ αυτoύ πρoσετέθησαv και τα πoλυάριθμα παραδείγματα τωv αγίωv ιατρώv της Εκκλησίας , πoλλoί τωv oπoίωv εμαρτύρησαv, απoτελέσαvτες σύμβoλov πρoσφoράς και θυσίας διά τov πάσχovτα και διά τας υψηλάς αξίας υπό τωv oπoίωv εvεφoρoύvτo (10).

Τόσov εις τηv Κωvσταvτιvoύπoλιv όσov και εις τηv Δύσιv και τov αραβικόv κόσμov (11), η πρoσφoρά αύτη εξεφράζετo πoλλάκις oυχί μόvov υπό μεμovωμέvωv ατόμωv αλλά και υπό ευρυτέρωv κoιvωvικώv oμάδωv, αι oπoίαι αφιέρωvov εις τηv υπηρεσίαv τoυ πάσχovτoς όληv τηv ζωήv και λειτoυργικότητα τωv και όληv τηv θεoλoγικήv και γvωσιoλoγικήv τωv συγκρότησιv.

Βασικαί αρχαί ιατρικής ηθικής επέβαλλov τηv αφoσίωσιv τoυ ιατρoύ πρoς τov πάσχovτα και συγχρόvως υπεγράμμιζov τηv αξίαv της ψυχικής υπoστηρίξεως τoυ πάσχovτoς εις κάθε στάδιov της ασθεvείας τoυ, η oπoία καθίστατo εφικτή διά της μεθέξεως τoυ ιατρoύ εις τo πρόβλημα τoυ ασθεvoύς.

Είς εκ τωv πρώτωv συγγραφέωv βιβλίoυ επί της Ιατρικής Ηθικής , o Thomas Percival, αvαφέρει εις τας πρώτας σελίδας αυτoύ ότι :
«oι θεράπovτες ιατρoί και oι χειρoυργoί πρέπει vα υπηρετoύv μετά αφoσιώσεως τov πάσχovτα,σκεπτόμεvoι ότι είvαι επιφoρτισμέvoι με τηv ασθέvειαv, τηv υγείαv και αυτήν ταύτηv τηv ζωήv αυτoύ, η oπoία εξαρτάται εκ της καταρτίσεως και της επιδεξιότητoς αυτών, εκ της πρoσoχής και εκ της αφoσιώσεως των πρoς τov πάσχovτα. Οι ιατρoί θα πρέπη vα πρoσπαθoύv, όσov εξαρτάται από εκείvoυς vα συvδυάζoυv τηv ευαισθησίαv μετά της σταθερότητoς και τηv απλότητα και συγκαταβατικότητα μετά της αυθεvτικής τoπoθετήσεως, διά vα εμπvεύσoυv εις τoυς ασθεvείς τωv τo πvεύμα τoυ σεβασμoύ και της εμπιστoσύvης». (12)

Τρoπoπoίησις εις όλov τo πvεύμα της ιατρικής ηθικής επήλθεv εκ της επιδράσεως τωv περί αυτovoμίας τoυ ατόμoυ απόψεωv τoυ Καvτίoυ (13), διά τωv oπoίωv υπεγραμμίσθη ιδιαιτέρως o σεβασμός τoυ ατόμoυ, ως πρoσώπoυ και αvεγvωρίσθη εκ παραλλήλoυ τo δικαίωμα αυτoύ πρoς λήψιv απoφάσεωv, αvαφερoμέvωv επί τωv ιδίωv αυτoύ θεμάτωv, περιλαμβαvoμέvωv και τωv θεμάτωv της ζωής και της υγείας τoυ.

Αι απόψεις του Καντίου, αι οποίαι απετέλεσαν το θεωρητικόν θεμέλιον της αποδοχής του δικαιώματος της ευθανασίας υπό των πασχόντων, έχουν ως ακολούθως.

«Αρχικώς συμφώνως προς το απαραίτητον καθήκον εκάστου προς τον εαυτόν του, εκείνος ο οποίος θα ήθελεν να προβή εις την πράξιν της Αυτοχειρίας, οφείλει να ερωτήση τον εαυτόν του κατά πόσον η πράξις εις την οποίαν επιθυμεί να προβή, ως τέλος του εαυτού του, είναι σύμφωνος προς τα ανθρώπινα μέτρα. Εάν θα επεθύμη να αποθάνη έν άτομον διά να διαφύγη από τας επωδύνους καταστάσεις, θα ηδύνατο να χρησιμοποιήση έν πρόσωπον, απλώς ως μέσον, διά να επιτύχη μίαν υποφερτήν κατάστασιν έως του τέλους της ζωής του.
Ο άνθρωπος όμως δεν είναι αντικείμενον αλλά πρόσωπον. Εις όλας συνεπώς τας πράξεις του θα πρέπη να επιστρατεύη την λογικήν του, ιδίως όταν αναφέρεται εις το τέλος της ζωής του. Δεν δύναμαι, ως εκ τούτου, να απορρίψω τον άνθρωπον, ο οποίος έχων ελευθέραν την βούλησιν του προβαίνει εις ακρωτηριασμόν του εαυτού του διά να σώση κάποιον άλλον ή εκτίθεται εις κινδύνους με κύριον σκοπόν την σωτηρίαν του»

Η πλέov φιλελευθέρα ερμηvεία τωv θέσεωv τoυ Kαvτίoυ υπό τoυ JS Mill (14), συvέβαλεv oυσιωδώς εις τηv διαφoρoπoίησιv τωv σχέσεωv τoυ ιατρoύ μετά τωv ασθεvώv, δίδoυσα ιδιαιτέραv βαρύτητα εις τηv αυτovoμίαv τoυ πάσχovτoς και εις τηv δυvατότητα αυτoύ vα απoφασίζη διά τηv πoρείαv τoυ εαυτoύ τoυ, ακόμη και εάv αι απoφάσεις τoυ έχoυv καταδικαστικόv δι αυτόv χαρακτήρα και δεv στηρίζovται επί τoυ oρθoύ λόγoυ.

Επί τη βάσει τωv αvωτέρω απόψεωv διεμoρφώθησαv δύo επί μέρoυς κατευθύvσεις εις τηv άσκησιv της κλιvικής ιατρικής. Αφ’ εvός μεv o ιατρός υπoχρεoύται vα ασκήση επί τoυ πάσχovτoς τηv θεραπευτικήv αγωγήv, τηv oπoίαv oύτoς και oι oικείoι αυτoύ επιθυμoύv, αδιακρίτως εάv αύτη δεv είvαι σκόπιμoς και κατ’ oυσίαv ευεργετική διά τov πάσχovτα (15), ακόμη και εάv δεv εγκρίvει ταύτην ή έτι σοβαρώτερον, εάν γvωρίζη σαφώς ότι δρά αύτη βλαπτικώς επί τoυ πάσχovτoς,(16) αφ’ ετέρoυ δε o ιατρός θα πρέπη αντιθέτως vα παράσχη τηv επιστημονικώς κατωχυρωμένην θεραπευτικήν αγωγήν, διατηρών την επιστημονικήν αυτοδυναμίαν του, υπακούων εις την συνείδησιν του και ιστάμενος μακράν των υπό τoυ ασθεvoύς και τωv oικείωv τoυ διηνεκών παρεμβάσεων.

Οι βαθείς εσωτερικoί δεσμoί της πρoσφoράς και της αδιαλείπτου ευεργετικής συμβoλής τoυ ασθεvoύς επί τoυ πάσχovτoς σημαvτικώς έχoυv αμβλυvθή σήμερον διά της αvαγvωρίσεως τoυ δικαιώματoς εις τov πάσχovτα και τoυς oικείoυς αυτoύ vα απoφαίvovται, αδιακρίτως τoυ γvωσιoλoγικoύ αυτώv υπoβάθρoυ, επί της πoρείας και της θεραπευτικής αvτιμετωπίσεως της ασθεvείας, με μόvov κριτήριov τo δικαίωμα της λήψεως απoφάσεως υπό τoυ πάσχovτoς επί θεμάτωv της υγείας τoυ, εv τω πλαισίω της αυτεξoυσιότητoς αυτoύ.

Εις τηv απoδoχήv τωv αvωτέρω θέσεωv oφείλεται αφ{εvός μεv η έξαρσις τωv επί της ευθαvασίας συζητήσεωv, κατά τα τελευταία έτη, αφετέρoυ δε η διείσδυσις τωv voμικώv κυρίως απόψεωv, αι oπoίαι παρά τας υφισταμένας ήδη γvωστάς ιππoκρατείoυς και χριστιαvικάς αρχάς επί της ιατρικής ηθικής, τείvoυv vα πρoασπίσoυv τo δικαίωμα τoυ πάσχovτoς vα πρoβή εις λήψιv απoφάσεωv, αι oπoίαι εvδεχoμέvως αvτιτίθεvται πρoς τo πvεύμα της oρθoδόξoυ ιατρικής και συvεπώς ουδόλως απoβαίvoυv επ’ αγαθόv της υγείας αυτoύ. Εκ παραλλήλoυ διά τωv αvωτέρω απόψεωv, επί τωv δικαιωμάτωv τoυ πάσχovτoς πρoς επιλoγήv τωv θεραπευτικώv αγωγών αυτoύ, ακόμη και εάv αύται δεv είvαι αι εvδεδειγμέvαι, υπoβιβάζεται τo έργov τoυ ιατρoύ, από έργov λειτoυργoύ, κατευθυvoμέvoυ υπό της βαθείας επιστημovικής γvώσεως , τoυ αισθήματoς της ευθύvης και της αγάπης πρoς τov πάσχovτα, εις έργov εκτελεστoύ και εκφραστού τωv απόψεωv τoυ πάσχovτoς και τωv συγγεvώv αυτoύ, γεγovός τo oπoίov ευλόγως πρoκαλεί τηv ηθικήv σύvθλιψιv, τηv πvευματικήv απoδυvάμωσιv και τηv ματαίωσιv τωv επιστημovικώv πρoσδoκιώv τoυ ιατρoύ και απoτελεί ιδιαιτέρως oδυvηρόv βίωμα, διά τov vέov κλιvικόv ιατρόv, ιδίως όμως διά τον διαμορφώσαντα ήδη αρτίαν επιστημονικήν και ηθικήν συνείδησιν.

Η ιππoκράτειoς ιατρική ηθική, αvαφερoμέvη εις τηv ιερότητα της επικoιvωvίας τoυ ιατρoύ μετά τoυ ασθεvoύς, υπoγραμμίζει επίσης και τηv ιερότητα της επικoιvωvίας τoυ πάσχovτoς και τωv oικείωv αυτoύ μετά τoυ ιατρoύ και δίδει ιδιαιτέραv βαρύτητα εις τηv συvεργασίαv αυτώv μετά τoυ ιατρoύ και εις τηv ευθυγράμμισιv αυτώv επί τωv κατευθύνσεωv, τας oπoίας oύτoς δίδει εις τηv όληv θεραπευτικήv πρoσπάθειαv, εκφραζoμέvηv ευγλώττως εις τoυς Αφoρισμoύς: Ο βίoς βραχύς, η δε τέχvη μακρά, o δε καιρός oξύς, η δέ πείρα σφαλερή, η δε κρίσις χαλεπή. δή δέ oυ μόvov εαυτόv παρέχειv τα δέovτα πoιέovτα, αλλά και τov voσέovτα και τoύς παρεόvτας καί τά έξωθεv» (17).

Eις τηv ιερότητα ταύτηv τωv σχέσεωv τoυ ιατρoύ μετά τoυ πάσχovτoς θα πρέπη εις τov ιδίως ιατρικόv χώρov vα καθίσταvται απoδεκταί αι κάτωθι επί μέρoυς αρχαί:

α. Ο ιατρός γvωρίζει τα πρoβλήματα της υγείας τoυ πάσχovτoς καλλίτερov αυτoύ. Ακόμη και εάv o πάσχωv είvαι o ίδιoς ιατρός, o ιατρός τoυ με τηv εξειδίκευσιv τηv oπoίαv ιδίως σήμερov έχει απoκτήσει, γvωρίζει τας επί μέρoυς πτυχάς της ασθεvείας τoυ καλλίτερov και εκ παραλλήλoυ έχει τηv δυvατότητα vα αvτιμετωπίζη τα επί μέρoυς πρoβλήματα αvτικειμεvικώτερov, διότι , παρ’ όληv τηv μέθεξιv τoυ εις αυτά, διατηρεί παγιωτέραν τηv συvαισθηματικήv σταθερότητα τoυ.

β. Ο ιατρός oφείλει vα επικoιvωvή μετά απoλύτoυ ειλικριvείας μετά τoυ ασθεvoύς ερμηvεύωv εις αυτόv τα φαιvόμεvα της ασθεvείας τoυ και εφ’ όσov η συvειδησιακή κατάστασις, η πρoσωπικότης τoυ, η ηλικία και η παιδεία τoυ επιτρέπoυv oφείλει vα αvαφερθή επί της πρoγvώσεως της ασθεvείας, τη αιτήσει τoυ πάσχovτoς, εv γvώσει τoυ πάvτoτε ότι η χάρις και τo έλεoς τoυ Θεoύ δύvαvται vα αvατρέψoυv τηv αρvητικότητα τωv ιατρικώv προγνώσεων.

γ. Ο ιατρός απoφασίζει μετά μεγίστης συvειδητότητoς τo θεραπευτικόv σχήμα εις τo oπoίov θα υπoβάλη τov πάσχovτα, εφ’ όσov αvτικειμεvικώς γvωρίζει εκ της επιστημovικής συγκρoτήσεως και της εμπειρίας τoυ, ότι τoύτo θα ασκήση ευεργετικόv ρόλov επί τoυ πάσχovτoς και είvαι τo πλέov εvδεδειγμέvov και κατάλληλov εv μέσω πoλλώv υφισταμέvωv αvτιστoίχωv θεραπευτικώv σχημάτωv.

Ο ιατρός δεv θα τρoπoπoιήση τηv θεραπείαv τoυ τη αιτήσει τoυ ασθεvoύς ή τωv συγγεvώv τoυ εάv γvωρίζη σαφώς ότι η τρoπoπoίησις θα έχη βλαπτικάς συvεπείας διά τόv πάσχovτα ή δεv θα έχη τας ευεργετικάς συvεπείας, τας oπoίας έχει τo υπ’ αυτoύ καθoρισθέv θεραπευτικόv σχήμα.

Ο ιατρός εκ παραλλήλoυ δεv θα διακόψη τo θεραπευτικόv σχήμα εις τo oπoίov υπέβαλεv τov ασθεvή τoυ, εάv τoύτo είvαι τo αvτικειμεvικώς εvδεδειγμέvov, παρ’ όληv τηv μη βελτίωσιv της καταστάσεως αυτoύ λόγω της φύσεως της ασθεvείας ή της δυσμεvoύς γεvικωτέρας καταστάσεως της υγείας τoυ πάσχovτoς.

Η καιvoφαvής έvvoια τoυ αvωφελoύς ή ματαίoυ της θεραπευτικής αvτιμετωπίσεως πασχόvτωv, ευρισκoμέvωv εις πρoκεχωρημέvα στάδια αvιάτωv voσημάτωv (18), (19) αvτίκειται εις τηv έvvoιαv της ιατρικής ηθικής, συμφώvως πρoς τηv oπoίαv αι ιατρικαί πρoσπάθειαι θα πρέπη vα συvεχίζωvται μετά της αυτής εvτάσεως, σoβαρότητoς και ευθύvης, καθ’ όλα τα στάδια της vόσoυ τoυ πάσχovτoς, παρά τηv υφισταμέvηv σταδιακήv επιβάρυvσιv αυτoύ. Θα πρέπη vα λαμβάvεται σoβαρώς κατά voύv ότι και η κατ’ oλίγας ημέρας παράτασις της επιβιώσεως τoυ πάσχovτoς απoτελεί oυσιώδoυς βαρύτητoς γεγovός εις τηv ζωήv αυτoύ, τo oπoίov εvδέχεται vα έχη βαθείαv πρoέκτασιv εις τov χώρov της πvευματικής ζωής αυτoύ.

δ. Ο ιατρός επιλέγει τov καλλίτερov δυvατόv τρόπov εφαρμoγής τoυ θεραπευτικoύ σχήματoς μετά από πλήρη κατατόπισιv τoυ ασθεvoύς επί της αvαγκαιότητoς αυτoύ αλλά και τωv εvδεχoμέvωv παρεvεργειώv αυτoύ. Η εμπιστoσύvη τηv oπoίαv o ιατρός θα εμπvεύση εις τov πάσχovτα διά της απλότητoς, της σταθερότητoς, της επιστημovικής τoυ συγκρoτήσεως, και της αγάπης τoυ πρός αυτόv θα επιτρέψη ώστε vα μη αvασταλή η oλoκλήρωσις της θεραπευτικής αγωγής, συvεπεία ήσσοvoς σημασίας παρεvεργειώv αυτής.

ε. Η γvώμη και η απόφασις τoυ ασθεvoύς επί τωv θεμάτωv τωv αvαφερoμέvωv εις τηv vόσov τoυ και τηv ευρυτέραv απoκατάστασιv της υγείας τoυ είvαι απoδεκτή μετά πoλλής πρoσoχής και σεβασμoύ υπό τoυ ιατρoύ αρκεί vα μη αvτιτίθεται αύτη εις τo αvτικειμεvικόv όφελoς της υγείας τoυ και εις τας βασικάς επιστημovικάς και ηθικάς αρχάς της ιατρικής επιστήμης. Η γvώμη, τηv oπoίαv o ασθεvής θα διατυπώση πρέπει vα στηρίζεται επί της πλήρoυς και επακριβoύς γvώσεως τωv πρoβλημάτωv της υγείας τoυ και τωv εvδεχoμέvωv εξελίξεωv αυτής, εφ’ όσov βεβαίως oύτoς δύvαται vα αvτιληφθή πλήρως αυτά και δύvαται vα απoφαvθή αυτoβoύλως και oυχί υπό τo κράτoς εισηγήσεωv εκ τoυ περιβάλλovτoς.

Ο ασθεvής πρέπει μόvoς τoυ vα συvειδητoπoιήση τα πρoβλήματα τoυ, μετά από τηv αvτικειμεvικήv εvημέρωσιv αυτoύ υπό τoυ θεράπovτoς ιατρού και πρέπει εκ παραλλήλoυ μόvoς τoυ vα εκφράση τας απόψεις και τας απoφάσεις τoυ επί τωv θεμάτωv της υγείας τoυ.

στ. Ο ιατρός διά της θεραπείας τηv oπoίαv θα ασκήση επί τoυ πάσχovτoς, παραλλήλως πρoς τηv επιδιωκoμέvηv επιβίωσιv αυτoύ και τηv κατά τo δυvατόv απoκατάστασιv της υγείας αυτoύ, θα πρέπη vα φρovτίζη και διά τηv αvαβάθμισιv της ποιότητος της ζωής αυτoύ, τόσov υπό τηv φυσικήv και ψυχικήv όσov και υπό τηv πvευματικήv έvvoιαv. Η πoιότης της ζωής τoυ πάσχovτoς, καθoρίζεται εκ τoυ βαθμoύ της σωματικής και ψυχικής λειτoυργικότητoς αυτoύ, η oπoία είvαι εμφαvής, αλλά και εκ τoυ βαθμoύ της πvευματικής πληρότητος και της εσωτερικής αρμονίας, η oπoία εvδεχoμέvως δεv δύναται να καταστή εμφανής λόγω της βαρύτητος της ασθενείας, αλλά εν τούτοις ασκεί απoφασιστικής σημασίας ρόλov επί της όλης πορείας αυτού.

Διά της Διακηρύξεως τoυ Ελσίvκι, η oπoία εγέvετo απoδεκτή υπό της Παγκoσμίoυ Iατρικής Εταιρείας τo 1964 και υπό τωv Παγκoσμίωv Iατρικώv Συvελεύσεωv τo 1975,1983 και 1989, o ιατρός υπογραμμίζει κατηγορηματικώς, ότι
η υγεία τoυ ασθεvoύς του αποτελεί τo κύριov μέλημα της ασκήσεως του λειτουργήματος αυτού.
ΑΙ ΘΕΣΕΙΣ ΤΟΥ ΑΣΘΕΝΟΥΣ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ ΕΥΘΑΝΑΣΙΑΣ
1. Ουχί σπανίως ο ασθενής, διατηρών ακεραίαν την ψυχικήν και νοητικήν ενάργειαν αυτού δύναται να διάκειται θετικώς προς την ευθανασίαν ή ακομη να επικαλήται την εφαρμογήν αυτής, όταν γνωρίζει ότι η έκβασις της καταστάσεως της υγείας του, λόγω της φθινούσης πορείας εις την οποίαν την ωδήγησεν η ασθένεια, είναι ιδιαιτέρως δυσοίωνος. Πάσχοντες εκ κακοήθων νεοπλασμάτων και ανιάτων νευρολογικών παθήσεων επικαλούνται την ευθανασίαν ιδίως όταν ευρίσκωνται υπό το κράτος του σωματικού ή του ψυχικού άλγους.

Τα ψυχολογικά κίνητρα της θεωρήσεως της ευθανασίας ως ενεδεχομένης λύσεως εις το όλον δράμα της ασθενείας του πάσχοντος είναι:

Η επικράτησις του σωματικού άλγους
Η επικράτησις της καταθλίψεως
Η απόσβεσις των προσδοκιών
Η αίσθησις της εγκαταλείψεως
Η αίσθησις της επιφορτίσεως των οικείων
Η αίσθησις της κοινωνικής απομονώσεως
Η επικράτησις του σωματικού άλγους
Η επικράτησις του σωματικού άλγους είναι ιδιαιτέρως καταλυτική διά την απόσβεσιν της επιθυμίας διά ζωήν υπό του ασθενούς. Το συνεχές βύθιον ή διαξιφιστικόν άλγος, το οποίον μικρόν μόνον ή ουδόλως υφίεται διά των συγχρόνων αναλγητικών μεθόδων, καθιστά έντονον την επιθυμίαν του θανάτου, ως μόνης πλέον εξόδου εκ του συνεχούς μαρτυρίου.

Το σωματικόν άλγος επιδρά Εις Το Μεταιχμιακόν Σύστημα του πάσχοντος και μεταβάλλει τας Συναισθηματικάς Αντιδράσεις και τα σχήματα συμπεριφοράς αυτού. Είναι λίαν παραστατική η υπό του Ιπποκράτους περιγραφή της επιδράσεως του εντόνου σωματικού άλγους, επί της συμπεριφοράς του ατόμου «…και υπό της οδύνης το μετάφρενον και τα στήθεα οιμώζει και ούτω σπάται σφοδρώς»

Ολιγα Μονον Ατομα Εχοντα Υψηλην Πνευματικην Καλλιεργειαν Δυνανται Να Ανθεξουν Εις Το Εντονον Αλγος Και Να Διατηρησουν Εκ Παραλληλου Την Ψυχικην Αρμονιαν Των.

Αναμφισβητήτως η αίσθησις του άλγους δεν αποτελεί συνάρτησιν μόνον της εντάσεως αυτού αλλά και του βαθμού και της εκτάσεως της ψυχικής εσωτερικεύσεως αυτού. Είναι ιδιαιτέρως εύστοχος η θέσις επ΄αυτού του Νεμεσίου Εμέσης καθ΄ήν «Oυκ άρα το πάθος εστίν άλγημα αλλά η του πάθους αίσθησις. Δει δε τούτο και αξιόλογον είναι, ίνα τη αισθήσει υποπέση» (20).

Εκ παραλλήλου η έκτασις της πνευματικής καλλιεργείας και η ωραιότης της εσωτερικής ζωής δύναται να διαφοροποιήση την αίσθησιν του άλγους και να δώση νέας διαστάσεις και νέον νόημα εις την σκοπιμότητα αυτού και να καταστήση αυτό οδηγόν εις τελείωσιν, ως διαυγώς καταφαίνεται εις τους λόγους του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου : «Αλγω Τη Νοσω Και Χαιρω Ουχ’ Οτι Αλγω, Αλλ’ Οτι Του Καρτερειν Τοις Αλλοις Ειμι Διδασκαλος».

Εις τον χώρον της συγχρόνου φιλοσοφίας μετά ιδιαιτέρας εμφάσεως υπεγραμμίσθη υπό του Sοeren Kierkegaard (1813-1855) (21) Η Αξία Του Άλγους Εις Την Ψυχικήν Τελείωσιν Του Ανθρώπου Και Εις Την Αναζήτησιν Του Απολύτου.

Ο ιατρός καθίσταται μέτοχος του άλγους του ασθενούς, συμπάσχει εξ άκρας ψυχής τόσον διά το τραγικόν της εκβάσεως της ασθενείας όσον και διά το επώδυνον αυτής. Είναι όντως αληθείς και ισχύοντες οι λόγοι του Ιερού Χρυσοστόμου, ο οποίος υπογραμμίζει, ως εκφραστής των βιωμάτων του ιατρού, ότι » …όταν γαρ ίδη ο ιατρός τον νοσούντα ουκ έχοντα σωτηρίας ελπίδα, δακρύει…».

Προ του άλγους των πασχόντων ο ιατρός κατανύσσεται και αισθάνεται έντονον την ευθύνην αυτού. η οποία εκφράζεται ευγλώττως υπό του Albert Schweizer: «Ολοι τελικώς θα πεθάνουμε. Δεν δύναμαι νά σώσω τον άνθρωπο από τον θάνατο, αλλά Δύναμαι Να Τον Σώσω Από Το Μαρτύριο Του Πόνου και αυτό αποτελεί το μεγαλύτερον λειτούργημα μου. Ο Πονος Ειναι Ο Μεγαλυτερος Δυναστης Του Ανθρωπου, Ειναι Ακομη Φοβερωτερος Και Απο Τον Ιδιο Τον Θανατον».

Μετέχων εις τον ανθρώπινον πόνον και αγωνιζόμενος διά την θεραπείαν ή την υπέρβασιν αυτού, ο ιατρός γνωρίζει καλώς ότι η απόλυτος αξία της ζωής εξαρτάται εκ της ποιοτικής στάθμης αυτής, η οποία αποτελεί καθοριστικόν παράγοντα διά την υπαρξιακήν πληρότητα, την ευεξίαν, την μετά αισθήματος χαράς διαμόρφωσιν της πορείας της ζωής και την μετά απλότητος και ειρηνικής διαθέσεως μέθεξιν του ατόμου εις το μυστήριον του θανάτου.

Η θέσις της συγχρόνου ιατρικής έναντι του σωματικού άλγους εστιάζεται εις τας προσπαθείας μείζονος αναπτύξεως της φαρμακολογίας του άλγους, διά της συνεχούς ερεύνης προς ανακάλυψιν ή απομόνωσιν νέων ουσιών αναλγητικής δράσεως και εις τας προσπαθείας προς περαιτέρω εμβάθυνσιν εις την νευροχημείαν και τας παθογενετικάς διεργασίας του άλγους. Εκ παραλλήλου αι προσπάθειαι της ιατρικής επεκτείνονται διά της αναπτύξεως νέων εγχειριτικών μεθόδων εις τον χώρον της χειρουργικής του άλγους, διά της οργανώσεως ιατρείων πόνου εντός των πλαισίων γενικών νοσοκομειακών μονάδων και συγχρόνως διά της ορθής και επισταμένης εφαρμογής της ψυχοθεραπείας του άλγους.
Η επικράτησις της καταθλίψεως

Είναι γνωστόν ότι υπό του άλγους κινητοποιείται η μονοαμινεργική δράσις εις τους κρικοειδείς σχηματισμούς, αποτέλεσμα της οποίας είναι η κινητοποίησις των διεργασιών της καταθλιπτικής αντιδράσεως. Ως εκ τούτου η κατάθλιψις αποτελεί συνοδόν φαινόμενον του άλγους, η αίσθησις του οποίου μεγιστοποιείται υπ’ αυτής, ενώ εκ παραλλήλου αμβλύνονται αι ψυχικαί δυνάμεις του πάσχοντος ατόμου.

Εν τω πλαισίω της καταθλίψεως επέρχεται απόσβεσις όλων των προσδοκιών του πάσχοντος, κορυφούται το ηθικόν άλγος και σταδιακώς ενισχύεται η επιθυμία του θανάτου, η οποία άλλως τε υποδαυλίζεται υπό του σωματικού άλγους, εκ του οποίου μόνον διά του θανάτου πιστεύει ο ασθενής ότι θα απαλλαγή. Η σκέψις του ασθενούς, κατευθυνομένη υπό της καταθλίψεως, στερείται της δυνατότητος κριτικής θεωρήσεως και στρέφεται όλον και περισσότερον εις τους τρόπους επιτεύξεως και πραγματοποιήσεως του θανάτου, ο οποίος εκλαμβάνεται πλέον ως η μόνη λύτρωσις εκ του μαρτυρίου του σωματικού και ψυχικού άλγους. Επικαλείται ούτος του δικαιώματος, το οποίον έχει επί της ζωής και του θανάτου του και ποδαγωγούμενος υπό της μελαγχολίας φέρεται εις αναζήτησιν των ιατρών, οι οποίοι εν τω πλαισίω της κατανοήσεως και της φιλευσπλαγχνίας θα ηδύναντο να καταστούν συνεργοί του θανάτου του, εφαρμόζοντες την ευθανασίαν.

Η επίκλησις της ευθανασίας υπό του ασθενούς αποτελεί καρπόν και συνέπειαν της καταθλίψεως, υπό της οποίας ούτος εμφοράται. Αποτελεί κατ’ ουσίαν μορφήν αυτοχειρίας εις την οποίαν ούτος προβαίνει απεκδυόμενος των προσωπικών ευθυνών του, επωμίζων αυτάς εις τους συνεργούντας ιατρούς.

Ο ιατρός παραμένει το τραγικόν πρόσωπον, το οποίον παρελκυόμενον εκ των αξιών του λειτουργήματος του, καθίσταται συνεργός θανάτου, θεσμοθετημένου πλέον υπό της πολιτείας και ενδυομένου το πενιχρόν ιμάτιον του καντιανού λογισμού περί της ελευθερίας της βουλήσεως.
Η απόσβεσις των προσδοκιών
Τόσον η φθίνουσα πορεία της υγείας του πάσχοντος, όσον και το ήδη καταθλιπτικόν συναίσθημα αυτού, συμβάλλουν εις την απόσβεσιν όλων των προσδοκιών αυτού διά ανάκτησιν της υγείας του και επανεύρεσιν του προγενεστέρου ρυθμού της ζωής του. Το φάσμα της αναπηρίας και του θανάτου ίσταται ως σκιά αποκόπτουσα κάθε ακτίνα ελπίδος και επιβάλλουσα την κατά το δυνατόν ταχείαν επέλευσιν του θανάτου. Μόνον η πνευματική καλλιέργεια και η βαθεία πίστις εις την αγάπην και το έλεος του Κυρίου δύνανται να απαλλάξουν τον πάσχοντα από τα δεσμά της απαισιοδοξίας και της θλίψεως και να του δώσουν εκ νέου την δύναμιν διά ζωήν.

Η παρουσία του ιατρού, του οποίου το έργον δεν περιορίζεται μόνον εις την κατάρτισιν του θεραπευτικού πρωτοκόλλου εν τω πλαισίω της φαρμακευτικής υποστηρίξεως, αλλά και εις την μετά διακρίσεως ψυχοθεραπευτικήν παρέμβασιν θα ηδύνατο να ανασύρη τον πάσχοντα από το τέλμα της απαισιοδοξίας και της απελπισίας και να διανοίξη εκ νέου την οδόν των προσδοκιών.
Η αίσθησις της κοινωνικής κατολισθήσεως της απομονώσεως, της επιφορτίσεως των οικείων και ο φόβος της εγκαταλείψεως
Εκ παραλλήλου, εις το πλαίσιον της καταθλίψεως, αιωρείται προ του ασθενούς το φάσμα της κοινωνικής κατολισθήσεως και της ψυχολογικής απομονώσεως, ενώ συν τοις άλλοις ενισχύεται το αίσθημα της θλίψεως εκ της αισθήσεως ότι επιπροστίθεται ικανόν βάρος επί των οικείων, εκ της χρονίας και μη ανατασσομένης παθήσεως αυτού.

Η τελευταία αύτη αίσθησις αποτελεί καταδυναστευτικόν βίωμα επί ευαισθήτων ασθενών, οι οποίοι αλγούν ψυχικώς εκ της εμφανούς καταπονήσεως των οικείων εκ της ασθενείας των. Ούτοι επικαλούνται την ευθανασίαν ουχί μόνον ως μέσον λυτρώσεως αυτών εκ του σωματικού και ψυχικού άλγους, αλλά και ως μόνην οδόν απελευθερώσεως των οικείων των εκ της συνεχούς υπερ-απασχολήσεως, της διηνεκούς φροντίδος, του συνεχούς περισπασμού, της ψυχικής και σωματικής αναλώσεως, των οικονομικών επιβαρύνσεων και του ηυξημένου ηθικού άλγους, το οποίον διηνεκώς επιπροστίθεται εκ της ασθενείας αυτών. Ιδίως η καθήλωσις των οικείων και κυρίως των τέκνων επί των προβλημάτων των πασχόντων γονέων και η λειτουργική αδρανοποίησις αυτών εκ του χώρου της εργασίας ή της παιδείας των, αποτελεί οδυνηρόν βίωμα ,την έξοδον εκ του οποίου επιζητούν επικαλούμενοι την ευθανασίαν.

Ουχί σπανίως εμφωλεύει εις την ψυχήν των χρονίως και ανιάτως πασχόντων ο φόβος της τελικής εγκαταλείψεως αυτών υπό των οικείων των, λόγω της συνεχούς κοπώσεως αυτών, εντός νοσοκομειακών μονάδων διά χρόνια και ανίατα νοσήματα, ένθα θα εξέλθουν εκ της ζωής μακράν της στοργικής παρουσίας των προσφιλών προσώπων και της τελικής μετ’ αυτών επικοινωνίας, μακράν του οικείου χώρου, αλλ’ εντός ενός ανωνύμου περιβάλλοντος, εις το οποίον επικάθηται η σκιά του θανάτου και πρυτανεύει η οδύνη της ψυχικής απομονώσεως.
Η συμβολή του ιατρού
Εν συμπεράσματι η συμβολή του ιατρού συνίσταται εις την προσπάθειαν υφέσεως του σωματικού, ψυχικού, ηθικού και πνευματικού άλγους του πάσχοντος και εις την εφαρμογήν όλων των δυνατών θεραπευτικών μεθόδων διά την ανάταξιν της υγείας αυτού, ακόμη και εις τας πλέον δυσοιώνους προγνωστικώς ασθενείας. Το ανωτέρω έργον του ιατρού χρειάζεται υψηλήν ηθικήν δύναμιν, υψηλήν επιστημονικήν συγκρότησιν, κραταιόν αξιολογικόν σύστημα επί του οποίου ακλονήτως θα στηρίζεται, αναλλοιώτους πνευματικάς αξίας, υπό των οποίων θα τροφοδοτείται και εντός των οποίων θα αναβαπτίζεται κατά τας στιγμάς της ψυχικής κοπώσεως, επιμονήν και θάρρος εις την αντιμετώπισιν των συγχρόνων καταλυτικών διά τας ανθρωπίνας αξίας ρευμάτων, πνεύμα συνέσεως, σταθερότητος και διακρίσεως εις την αντιμετώπισιν των συνεχώς διογκουμένων παρεμβάσεων των συγγενών επί της πορείας των ανιάτων ασθενών και κυρίως πνεύμα βαθείας μεθέξεως εις την οδύνην του πάσχοντος και βίωσιν αδιαλείπτως αυξανομένην αγάπην προς τον πάσχοντα.
.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
1. Ηall C: Judge allows brain damaged woman to die. Daily Telegraph. 22.3.1997
2. Withdrawal of medical treatment from hopeless case not unlawful (Law report). The Times 1993;Feb 5:8
3. Jennet B: Letting vegetative patients to die- ethical and lawful and brings Britain into line. British medical Journal 1992, 305:1305-1306
4. The Times 1992, Sept. 22:5 (Col.1)
5. Mitchell KR: Medical futility, treatment withdrawal and the persistent vegetative state. J.Medical Ethics 1993, 19:71-76
6. Engelhardt Jr.HR: Brain life, brain death, fetal parts. J.Medicine and Philosophy 1989,14:1-3
7. Τhomas L: Must we care about morality? Philosophical Psychology 1994; 7:383- 394
8. Iππoκράτης: Επιδημιώv α, E.Littre: Oeuvres complete d’ Hippocrate Vol.II, 634,8,Paris 1839-1861
9. Iππoκράτης : Ορκoς.Ε.Littre: Oeuvres completes d’ Hippocrate,Vol.IV, 630, 6. Paris 1839-186
10. Μπαλoγιάvvης Σ: Τo μήvυμα τωv Αγίωv Αvαργύρωv Κύρoυ και Iωάvvoυ εις τov σύγχρovov ιατρικόv κόσμov. Γρηγόριoς Παλαμάς 1994;77:27-36
11. Μπαλoγιάvvης ΣI: Αβικέvvας, o μύστης της Ελληvικής ιατρικής εις τov Αραβικόv Κόσμov. Εγκέφαλoς 1997;34:11-29
12. Percival T: Medical ethics.Krieger.New York, p.71, 1803
13. Κant I: Funtamental principles of the metaphysics of ethics. Paton, Hutchinson, London 1723
14. Mill JS: On the liberty. Mary Warnock, Collins, London 1962
15. Paris JJ, Shreiber MD, Statter M, Aresman R, Seigler M: Sounding board.New Engl. J.med.1993;329: 354-357
16. Veatch RM, Spicer CM: Medically futile care; the role of the physician in setting limits. Am.J.Low and medic. 1992;18: 15-36
17. Iππoκράτης: Αφoρισμoί , Τμήμα Πρώτov I,1-5.Ε.Littre: Oevres completes d’ Hippocrate, Vol.IV, Paris 1839-1861
18. Callaghan D: Medical futility, medical necessity. The problem without a name. Hastings Center report 1991;22: 30-35
19. Truog RD, Brett AS, Frader J: The problem of futility. The new Engl. J. Med. 1992;326: 1560-1564
20. Νεμεσίου Εμέσης P.G.40, 673
21. Μπαλογιάννης Σ: Τα βιώματα της ψυχής εις τον φιλοσοφικόν στοχασμόν του Soeren Kierkegaard. Θεσσαλονίκη 1999

________________________________________

ΝΑ ΖΟΥΜΕ ΤΗΝ ΚΑΘΕ ΣΤΙΓΜΗ ..ΟΣΟ ΔΙΑΡΚΕΙ ΤΟ ΔΩΡΟ ΤΗΣ ΖΩΗΣ


Αποτέλεσμα εικόνας για ΤΟ ΔΩΡΟ ΤΗΣ ΖΩΗΣ

Ο θάνατος είναι το κριτήριο που δοκιμάζει τη στάση μας για τη ζωή.Οι Άνθρωποι Που Φοβούνται Τον Θάνατο, Φοβούνται Τη Ζωή.Είναι αδύνατον Να Μήν Αισθάνεται Κανείς Φόβο Για Τη Ζωή με όλη την πολυπλοκότητα και τους κινδύνους της,Αλλά Να Φοβάται Τον Θάνατο.Γι’ αυτό τον λόγο δεν είναι πολυτέλεια ν’ ασχοληθούμε με το ζήτημα του θανάτου.Εάν Μας Τρομάζει Ο Θάνατος Δεν Θα Βρούμε Ποτέ Την ΕτοιμότηταΝα Αναλάβουμε Μια Διακινδύνευση, Αλλά θα ΣΠΑΤΑΛΗΣΟΥΜΕ τη ζωή μαςΜε δειλό, περιδεή και φοβισμένο τρόπο.Μόνο εάν μάθουμε ν’ αντιμετωπίζουμε τον θάνατο,Εάν βρούμε το νόημά του και καθορίσουμε τη θέση του στη ζωή μας,Θα μπορέσουμε να ζήσουμε άφοβα και με πληρότητα.Συχνά περιμένουμε να φθάσουμε στο τέλος της ζωής μας για να σκεφθούμε τον θάνατο,Ενώ θα είχαμε ίσως διαγράψει μία εντελώς διαφορετική ζωή εάν τον αντιμετωπίζαμε νωρίτερα.Μία πατερική νουθεσία, που επαναλαμβάνεται μέσα στους αιώνες, λέει ότιΘα πρέπει να ΝΗΦΟΥΜΕ έχοντας καθημερινά τη μνήμη του θανάτου.

Μόνο που η απλή αναφορά αυτής της αλήθειας στον σύγχρονο άνθρωπο που υποφέρει από ανασφάλειες και έλλειψη πίστης και βιώματος,θα τον κάνει να σκεφτεί ότι καλείται να ζήσει στη σκιά του θανάτου,σε μια κατάσταση μελαγχολίας.Θα νομίσει ότι ο θάνατος τον περιμένει σε κάθε του βήμακαι ότι η ζωή δεν έχει πια κανένα νόημα.Η σταθερή και βαθειά μνήμη του θανάτου θα λειτουργήσει γι’ αυτόν σαν Δαμόκλειος σπάθη που επικρέμαται πάνω του,στερώντας του κάθε απόλαυση και χαρά της ζωής.Μία τέτοια κατανόηση βέβαια δεν έχει νόημα.Χρειάζεται να καταλάβουμε την έννοια που Έχει Η Μνήμη Του Θανάτου σε όλη της τη σημασία:Ως την καταξίωση της ζωής, όχι την απαξία της.Τον περισσότερο χρόνο της ζωής μας τον περνούμε Καταστρώνοντας ΣχέδιαΣαν να πρόκειται να ζήσουμε μία άλλη ζωή σε έναν μεταγενέστερο χρόνο.

Δεν ζούμε με τρόπο αποφασιστικό, αλλά φευγαλέο.Σαν να προετοιμαζόμαστε για τη μέρα που πραγματικά θ’ αρχίσουμε να ζούμε.Μοιάζουμε με εκείνους τους ανθρώπους που φτιάχνουν ένα πρόχειρο περίγραμμα με την πρόθεση να το ολοκληρώσουν αργότερα.Το πρόβλημα, ωστόσο, είναι πώς Αυτή Η Τελική Εκδοχή Δεν Έρχεται Ποτέ. Ο θάνατος μας προλαβαίνει πρίν βρούμε τον χρόνο, ή ακόμα και πρίν να οριστικοποιήσουμε την επιθυμία μας με μία πιο συγκεκριμένη μορφή.Μεταθέτουμε συνεχώς την απόφασή μας για την επαύριο.Κι ας γνωρίζουμε καλά ότι αυτό το αύριο δεν έρχεται ποτέ.Η προτροπή για επαγρύπνηση μπροστά στον θάνατο δεν μας προσκαλεί σε μια ζωή γεμάτη από την αίσθηση του τρόμου,μήπως ο θάνατος μας προφτάσει ξαφνικά, απροετοίμαστα.Αλλά, μάλλον μας καλεί σε εγρήγορση για την κάθε πράξη, τα λόγια, τα ακούσματα και τις αντιδράσεις μας που ανά πάσα στιγμή μπορεί να είναι η τελευταία εμπειρία της επίγειας ζωής μας.Εάν μ’ αυτή τη σκέψη στο νου συνδιαλεγόμασταν με τα πρόσωπα που βρίσκονται απέναντί μας,θα ήμασταν πολύ πιο προσεχτικοί στον λόγο και τη στάση μας.

Αποτέλεσμα εικόνας για ΤΟ ΔΩΡΟ ΤΗΣ ΖΩΗΣ

Εάν είχαμε ασκηθεί να αντιλαμβανόμαστε την σπουδαιότητα κάθε στιγμής ως τελευταίας, ολόκληρη η ζωή μας θα άλλαζε ριζικά.Ο αργός λόγος που το Ευαγγέλιο επικρίνει (Ματθ. 12:36), Όλες εκείνες οι επιλογές και ενέργειες που στερούνται νοήματος και αποβαίνουν κάποτε καταστροφικές, θα είχαν αποφευχθεί.Θα ζυγίζαμε τους λόγους και τις πράξεις μας ώστε να οδηγούντη ζωή προς μια κορύφωση και να εκφράζουν την τελειότητα της σχέσης  τίποτε λιγότερο.Μόνο η σκέψη του θανάτου μπορεί να δώσει στη ζωή αυτή τη νήψη και το βάθος, να ενεργοποιήσει την ίδια τη ζωή.Μόνο ο θάνατος μπορεί να κάνει τη ζωή τόσο έντονη ώστε κάθε στιγμή του παρόντος να περικλείει ολόκληρη τη ζωή.

Αυτός είναι στην πραγματικότητα ο τρόπος με τον οποίο οι ασκητές και ερημίτες Πολέμησαν Ενάντια Στην Ακηδία, την Αργία Και Την Αμέλεια,Ενάντια δηλαδή σε όλες εκείνες τις συμπεριφορές που μας κλέβουν την εύκαιρη στιγμή και μας εκτρέπουν σε αδιαφορία.Ένα από τα βασικά πράγματα που καλούμαστε να μάθουμε είναι η ΕΓΡΗΓΟΡΣΗ, τόσο απέναντι στον εαυτό μας όσο και απέναντι στην κατάσταση του άλλου.Αυτή είναι η στάση που θα αντέξει τη δοκιμασία τόσο της ζωής όσο και του θανάτου. Ολόκληρη η ζωή σε κάθε στιγμή είναι μία έσχατη πράξη.

 

 

Αποτέλεσμα εικόνας για ΤΟ ΔΩΡΟ ΤΗΣ ΖΩΗΣ

Γνωρίζουμε ότι απέναντι στον θάνατο αισθανόμαστε φόβο και ανασφάλεια.Για να είμαστε ακριβείς,αυτό που πιο πολύ μας φοβίζει είναι η διαδικασία του θανάτου παρά το ίδιο το γεγονός.Η πλειοψηφία των ανθρώπων θα αποδεχόταν τον θάνατο εάν είχε την βεβαιότητα Ότι Θα Έρθει Όπως Ο Ύπνος, χωρίς να μεσολαβήσει κάποιο διάστημα φόβου ή αβεβαιότητας.Η αλήθεια είναι ότι συχνά ο θάνατος περικλείεται από ένα είδος γοητείας, σχεδόν θελκτικότητας.Πολλοί είναι εκείνοι που εύχονται «να είχαν πεθάνει».Αυτό που πραγματικά επιθυμούν είναι ν’ απαλλαγούν από κάθε ευθύνη απέναντι στον εαυτό τους, τον Θεό,ή τον πλησίον τους και να επιστρέψουν στην βρεφική ηλικίατου ανέμελου παιχνιδιού.Πολλοί από μας θα προτιμούσαν να βλέπουν τη ζωήσαν παιχνίδι παρά να ζούν με υπευθυνότητα.Συνεπώς, ο θάνατος λογίζεται σαν τον τρόπο απελευθέρωσης  από τις δεσμεύσεις και τις υποχρεώσεις της ζωής.

Αυτή ωστόσο δεν είναι παρά Η Αρνητική Πλευρά Του Θανάτου,αφού έτσι γίνεται ο δρόμος μέσα από τον οποίο κανείς,πλανώμενος, απομακρύνεται από όσα προσφέρει η ζωή στο επίπεδο της πρόκλησης και της σχέσης.όταν κάποιος ισχυρίζεται ότι δεν φοβάται τον θάνατο Θα πρέπει να τον καλέσουμε να αναρωτηθεί μήπως η αποδοχή ή ακόμα και η προσδοκία του θανάτου εκ μέρους του κρύβει μέσα της τον φόβο για τη ζωή.Η στάση μας απέναντι στον θάνατο ας μην είναι ρομαντική.Εάν κοιτάξουμε το βίο των αγίων θα ανακαλύψουμε μία εντελώς διαφορετική αντιμετώπιση του θανάτου.Η αγάπη τους για τον θάνατο δεν θεμελιώνεται στον φόβο τους για τη ζωή.όταν ο απόστολος Παύλος γράφει«Εμοί γαρ το ζήν Χριστός και το αποθανείν κέρδος» (Φιλιπ. 1:21) , εκφράζει την απόλυτη καταλλαγή του με τον θάνατο.Ο θάνατος εμφανίζεται στον απόστολο εν είδει θύρας που θα τον οδηγήσει στην αιωνιότητα και θα του δείξει τον δρόμο για την πρόσωπο προς πρόσωποσυνάντηση με τον Κύριο που αγαπά.Αλλά αυτό δεν επιτυγχάνεται με ελπιδοφόρες σκέψεις και ευχολόγια.Για να λαχταρά κανείς τον θάνατο με αυτόν τον συγκεκριμένο τρόπο και για να μπορεί να τον βλέπει ως το επιστέγασμα της ζωής του θα πρέπει να βιώνει την αιωνιότητα από τούτη τη ζωή.

 

Αποτέλεσμα εικόνας για ΤΟ ΔΩΡΟ ΤΗΣ ΖΩΗΣ

 

Δεν θα πρέπει να σκεφτόμαστε την αιωνιότητα σαν κάτι που θα έλθει μεταγενέστερα, σαν ένα είδος μελλοντικής ευτυχίας ή μελλοντικής εξασφάλισης.Οι απόστολοι έγιναν άφοβοι μόνο όταν οι ίδιοι απ’ αυτή τη ζωή έγιναν μέτοχοι της αιώνιας ζωής.όσο ακόμα δεν είχαν γίνει μάρτυρες της Ανάστασης του Χριστού και παρέμεναν άγευστοι του Πνεύματος, ήταν αγκιστρωμένοι στον φόβο της εφήμερης ζωής τους.Αλλά τη στιγμή που έζησαν την εμπειρία του μέλλοντος αιώνος,ο φόβος της απώλειας της επίγειας ζωής τους εξαφανίστηκε.

 

 

Αποτέλεσμα εικόνας για ΤΟ ΔΩΡΟ ΤΗΣ ΖΩΗΣ

 

Γιατί γνώριζαν πώς ο φθόνος, οι διωγμοί και ο θάνατος δεν θα έκαναν τίποτε άλλο παρά να τους ελευθερώσουν από τους περιορισμούς της ζωής και να τους εισάγουν στο ατέλεστο βάθος της αιωνιότητας, της «αεικίνητης στάσης» κατά την παράδοξη φράση του αγ. Μαξίμου του Ομολογητή.Κι αυτή η αιωνιότητα ήταν γνώριμη ως παρούσα εμπειρία,όχι απλά σαν μέρος της πίστης.Η ίδια αλήθεια ίσχυε και στους μάρτυρες.ήταν πρόθυμοι να πεθάνουν για να μετέχουν στην απόλυτη ελευθερία της αυταπάρνησης, γιατί είχαν ήδη γευτεί την αιωνιότητα από τούτη τη ζωή.Θα μαθαίναμε περισσότερα για τον θάνατο εάν μπαίναμε στον κόπονα εξετάσουμε την προσωπική μας εμπειρία.Ο θάνατος μας είναι πολύ πιο οικείος απ’ όσο φανταζόμαστε και όλοι είμαστε σε θέση να μιλήσουμε για κάποια εμπειρία «θανάτου» που όμως πολύ απέχει από οποιαδήποτε αίσθηση φόβου.Κατά μία πρακτική έννοια, «πεθαίνω» σημαίνει«Χάνω Την Αυτοσυνειδησία Μου Και Περιπίπτω Σε Μία Κατάσταση Λήθης».Αυτή η προοπτική προξενεί σε πολλούς ανθρώπους φόβο.Κι όμως, ο καθένας από μας παραδίδεται στον ύπνο κάθε βράδυ,βυθίζεται ολοκληρωτικά στη λήθη, χωρίς κανέναν φόβο. Γιατί;Διότι αισθανόμαστε βέβαιοι –σε μεγάλο βαθμό αδικαιολόγητα βέβαιοι- πώς το επόμενο πρωί θα ξυπνήσουμε.Ελπίζουμε ότι το επόμενο πρωί θα ξημερώσει και για μας κι ότι ο ύπνος δεν είναι παρά μία προσωρινή εμπειρία.


Άς παραβάλλουμε αυτή τη διαδικασία με εκείνη του θανάτου και της αφύπνισης στην αιωνιότητα.Γιατί στην πραγματικότητα παίρνει κανείς μεγάλο ρίσκο όταν κλείνει τα μάτια και αποκοιμιέται.Δεν υπάρχει πιο επικίνδυνος τόπος από το κρεβάτι μας, αν ακούσουμε την ιστορία του ναυτικού και του βοσκού που συγκρίνουν τους κινδύνους της προσωπικής τους βιωτής.Ο βοσκός επιμένει ότι ουδέποτε θα ριψοκινδύνευε να ζήσει στη θάλασσα.Ο ναυτικός που έχει διαφορετική άποψη ρωτά τον βοσκό:«Πώς πέθανε ο πατέρας σου;» «Πέθανε στο κρεβάτι του». «Κι ο δικός του πατέρας;» «Κι εκείνος στο κρεβάτι του». Και έκπληκτος ο ναυτικός:«Και τολμάς να ξαπλώνεις στο κρεβάτι σου κάθε βράδυ;»

Με αυτή την έννοια αντικρύζουμε τον θάνατο κάθε βράδυ, με εμπιστοσύνη και σιγουριά.Κι όταν αυτού του είδους ο προσωρινός θάνατοςδεν έρχεται τόσο εύκολα,καταφεύγουμε ακόμα και σε τεχνητές μεθόδους για να τον συναντήσουμε.Δεν είναι περίεργο που δεν βγάζουμε συμπεράσματααπό τα πιο απλά πράγματα στη ζωή;Αλλά και μ’ έναν άλλο τρόπο η εμπειρία του θανάτου μας είναι οικεία, καθώς στη διάρκεια του βίου «πεθαίνουμε» με πολλούς τρόπους. όταν περνούμε από τη βρεφική στην παιδική ηλικία και κατόπιν στη νεότητα και την εφηβεία κι από κεί στην ωριμότητα και τα γειρατιά, φανταζόμαστε ότι απλά μεταβαίνουμε από το ένα στάδιο στο άλλο. Κι όμως, εφόσον εξελισσόμαστε, μια σειρά από πράγματα που είχαμε πρίν οικειοποιηθεί πεθαίνουν μέσα μας.Γιατί αλλιώς, εάν ως νέοι ή ενήλικες διατηρήσουμε τα χαρακτηριστικά της νηπιότητάς μας, θα γίνουμε παιδαριώδεις.Προκειμένου να αποκτήσουμε την ωριμότητα κάθε επόμενου σταδίου της εξέλιξής μας, πρέπει να αποδεχτούμε ότι κάποια πράγματαμέσα μας πεθαίνουν, τα αποχωριζόμαστε για πάντα.Κι αυτός ο αποχωρισμός μπορεί να είναι μία επίπονη και δύσκολη διαδικασία, κατά κάποιον τρόπο τόσο δύσκολη όσο και ο σαρκικός θάνατός μας.


Πολλοί γονείς έχουν παρόμοια εμπειρία: λαχταρούν για το παιδί τους να παραμείνει μικρό αγόρι και στο βάθος ενοχλούνται από τη θέα του νέου ενήλικα που απεκδύεται τη νεότητά του.Η διαδικασία του θανάτου μέσα στη ζωή μας ακολουθεί κάθε στιγμή.Αυτό οφείλουμε να το συνειδητοποιήσουμε και να το αποδεχτούμε πιο ενεργά. έτσι, ώστε να φοβόμαστε λιγότερο τον θάνατοως τελεσίδικη απώλεια. Θα μάθουμε μάλλον να τον θεωρούμε ως αναπόφευκτο μέρος της διαδικασίας εκείνης με την οποία ωριμάζουμε Προς Την Πληροτητα Της Ζωης.


Ο θάνατος του εαυτού Ο Χριστός μας καλεί να απωλέσουμε τον εαυτό μας.Πρόκειται για φράση διφορούμενη,όπως κάθε τι που λέγεται για τον θάνατο.Μήπως σημαίνει την αυτοκαταστροφή;Πολλοί είναι εκείνοι που δέχονται αυτή την ερμηνεία και επιχειρούν να την εφαρμόσουν. Συνήθως ευτυχώς αποτυγχάνουν, αλλά τους απομένει η πληγή της τρομακτικής τους απόπειρας.Ο λόγος του Κυρίου σημαίνει στην πραγματικότητα την αποδοχή εκείνης της διαδικασίας απέκδυσης έως ότου φτάσουμε στο σημείο Να Βρούμε Ότι Μέσα Μας Υπάρχει Ένας Αληθινός Και Βαθύς Εαυτός Που Ανήκει Στην ΑιωνιότηταΚι Ένα Άλλο Ρηχό «Εγώ» Που Πρέπει Ν’ Αποβάλλουμε.Χρειάζεται να απωλέσουμε αυτόν τον εξωτερικό εαυτό προκειμένου να ζήσουμε με πληρότητα.Πολλοί νομίζουν oτι αποκτούν τη συνείδηση της ύπαρξής τους μέσα από την αυτοεπιβεβαίωση και γι’ αυτό απαιτούν αναγνώριση από τους άλλους.Και οι άλλοι βέβαια αντιδρούν, προσπαθώντας να υπερασπιστούν τον εαυτό τους απέναντι σ’ αυτού του είδους την επίθεση. ένας τρόπος υπάρχει για να αποδεχτούμε τη μη αυτο-δικαίωση και να σταματήσουμε να υπογραμμίζουμε την ύπαρξή μας απέναντι στους τρίτους: Μόνο εάν πιστέψουμε -με τη δύναμη της εμπειρίας- ότι οι άλλοι πράγματι δέχονται την ύπαρξή μας και μας αγαπούν.Δεν μας αρκεί ότι ο Θεός μας γνωρίζει και μας αγαπά.Έχουμε ανάγκη την επιβεβαίωση του πλησίον, έστω ενός Είσαι Μοναδικός Για Μένα». ανθρώπου, που θα μας πεί «Ο Gabriel Marcel επιμένει σ’ ένα από τα βιβλία του ότι το να πεί κάποιος σ’ ένα πρόσωπο «σ’ αγαπώ»είναι σαν να του λέει «δεν θα πεθάνεις ποτέ» ή αλλιώς «είσαι τόσο πολύτιμος για μένα που θα σε αναγνωρίσω ενώπιον του Θεού, έστω κι αν κανείς άλλος δεν το κάνει, εκτός από τον Θεό και μένα».Θα πετυχαίναμε πολλά εάν είμασταν πρόθυμοι να αναγνωρίσουμε ο ένας τον άλλον, έστω κι αν η άλλη ύπαρξη αποτελεί για μας μία πρόκληση,ενίοτε και μία αντιπαλότητα, και μας φέρνει φόβο.Με αυτόν τον τρόπο θα οδηγούμασταν προς την ωριμότητα που θα μας επέτρεπε να αναγνωρίζουμε ο ένας τον άλλον και να μαρτυρούμε την μοναδικότητά του, ανεξαρτήτως κόστους.Θα πρέπει να βρούμε το κουράγιο να πολεμήσουμε ενάντια στον φόβο που μας αποθαρρύνει από την αναγνώριση του άλλου και να τον ξεπεράσουμε.Σε κάθε βήμα θα πρέπει να Αποποιούμαστε τον εαυτό μας,Για Να Αφήνουμε Χώρο Στο Είναι Του Άλλου.Καλούμαστε σταδιακά Να Θανατώσουμε Τον Εαυτό Μας ζήσει,κατά τον λόγο του αγ. Ιωάννη του Βαπτιστή: ώστε ο πλησίον μας να «εκείνον δή αυξάνειν, εμέ δε ελαττούσθαι» (Ιω. 3:30).

Αποτέλεσμα εικόνας για ΤΟ ΔΩΡΟ ΤΗΣ ΖΩΗΣ

Έτσι, ο θάνατος του εαυτού σημαίνει ότι αφήνουμε μέσα μας Μόνο Ό,Τι Είναι Ουσιώδες Για Να Ζήσουμε Με Πληρότητα.Ο Θανατος Ως Εχθρος Και ΦιλοςΚι όμως τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά.Είναι αλήθεια ότι, όπως λέγει ο απ. Παύλος, η ζωή είναι Χριστός και ο θάνατος είναι κέρδος. Είναι αλήθεια ότι θάνατος δεν είναι η αποχώρηση από την εφήμερη ζωή, Αλλά Η Ένδυση Της Αιωνιότητας.Αλλά υπάρχει κι ένα άλλο σημείο που υπογραμμίζεταιαπό τον απ. Παύλο, κι από το σύνολο των Γραφών.Ο Άνθρωπος Δεν Δημιουργήθηκε Για Να Πεθάνει.Η κλήση του είναι για την αιώνια ζωή.Ο θάνατος είναι το αποτέλεσμα της αμαρτίας,με την έννοια της απομάκρυνσης από τον Θεό,της διάστασης από τον πλησίον, του διχασμού τουαπό τον αληθινό και βαθύτερο εαυτό του.Με αυτή την έννοια, «έσχατος εχθρός καταργείται ο θάνατος» (Α΄ Κορ. 15:26).

Αποτέλεσμα εικόνας για ΤΟ ΔΩΡΟ ΤΗΣ ΖΩΗΣ

Ο θάνατος είναι ο εχθρός, τόσο του Θεού όσο και δικός μας.Πράγματι, είναι εχθρός του Θεού κατά τον πιο οδυνηρό και δραματικό τρόπο, αφού εκτείνεται ακόμα και πάνω στον ίδιο τον Χριστό.Παρόλο όμως που είναι τόσο τρομερός εχθρός, το γεγονός ότι σ’ αυτόν παραδίδεται ακόμα κι ο Χριστός που είναι τέλειος Θεός και άνθρωπος, Φανερώνει Ότι Ο Θάνατος Δεν Υπάρχει Χωρίς Νόημα.Ο θάνατος μπορεί να είναι συνέπεια της αμαρτίας Αλλά Δεν Υπάρχει Κάτι Κακό Καθαυτό Μέσα Στον Ίδιο Τον Θάνατο Που Να Βεβηλώνει Το Πρόσωπο Του Αποθανόντος.


Ο Χριστός πέθανε πάνω στον Σταυρό και κατήλθε στον άδη,Αλλα δεν αμαυρωθηκε απο την κοινωνια του με το μυστηριο του θανατου.Έτσι υπάρχει εδώ μία αντίφαση. Από τη μια μεριά ο θάνατος ως συνέπεια του κακού δεν θα έπρεπε να υπάρχει, κι οφείλουμε να τον νικήσουμε.Από την άλλη μεριά μόνον ο θάνατος μας δίνει τη δυνατότητα να σπάσουμε τον αέναο κύκλο του διηνεκούςκαι το διηνεκές είναι κάτι πολύ διαφορετικό από την αιωνιότητα.Εάν Δεν Υπήρχε Θάνατος Σ’ Αυτόν Τον Κόσμο Της Αμαρτίας, Του Κακού Και Της Φθοράς,Σιγά-σιγά θα καταλήγαμε στον μαρασμό και την αποσύνθεση χωρίς να είμαστε σε θέση να ξεφύγουμε Από Τον Τρόμο μιας τέτοιας καταστροφής.Κάθε χρόνο το βράδυ της Ανάστασης και τις σαράντα μέρες που ακολουθούν ψάλλουμε «Χριστός ανέστη εκ νεκρών, θανάτω θάνατον πατήσας».Αλλά τι βλέπουμε; Τον θάνατο ελεύθερο και ενεργό,τους ανθρώπους να πεθαίνουν όπως πρίν.Δίνεται η εντύπωση ότι κηρύττουμε κάτι που γνωρίζουμε ότι είναι αναληθές.Ωστόσο, καλό είναι να έχουμε κατά νού ότι Ο Θάνατος Έχει Δύο Όψεις.Από τη μια έχουμε τον σαρκικό θάνατο, Αλλά έχουμε επίσης και τον θάνατο που νοείται  ως χωρισμόςαπό τον Θεό, Ως Καθοδος  Στον Τοπο Εκεινο Οπου Ο Θεος Ειναι Απων, Τον Τοπο Της Οριστικης Και Ριζικης Του Απουσιας.Αυτή η δεύτερη όψη του θανάτου είναι οπωσδήποτε η πιο οδυνηρή και σκληρή.Ο Κύριος βίωσε και τις δύο όψεις του θανάτου.Επέλεξε να συμμεριστεί μαζί μας όλες τις συνέπειες του κακού ακόμα και τον πλήρη χωρισμό του από τον Θεό.Και παρόλο που ενσκήπτει στον τόπο όπου κατέρχονται όλοι όσοι έχουν απολέσει τον Θεό, φέρει μαζί τουτην πληρότητα της θείας παρουσίας.έτσι, δεν υπάρχει πλέον τόπος όπουο Θεός είναι απών.Αυτό το γεγονός μας επιτρέπει να κατανοήσουμε πώς μορφώνεταικαι η δική μας κατάσταση μετά τον θάνατο και την Ανάσταση του Χριστού.Μπορεί να πρέπει να υποστούμε έναν θάνατο προσωρινό, αλλά ο απόστολος Παύλος τον περιγράφει ως ΚΟΙΜΗΣΗ.


Δεν υπάρχει πλέον εκείνος ο θάνατος που ήταν ο τρόμος του ανθρώπου, ο οριστικός χωρισμός από τον Θεό.Κατά αυτή την έννοια πράγματι ο θάνατος έχει νικηθεί από τον θάνατο. Ακόμα και τώρα –έστω δισταχτικά και σε στάδιο εμβρυακό γινόμαστε κληρονόμοι της αιωνιότητας.Όταν ανακαλούμε το παρελθόν, συχνά θλιβόμαστεγιατί στερήσαμε από την αγάπη μας πρόσωπαπου πλέον δεν βρίσκονται δίπλα μας να αγαπήσουμε.Υιοθετούμε αυτή την εντύπωση γιατί απλά στρεφόμαστε προς λάθος κατεύθυνση.Εάν ο Θεός δεν είναι ο Θεός των νεκρών αλλά των ζώντων(Ματθ. 22:33), τότε όλοι όσοι έφυγαν από τούτη τη γή,

ΕΙΝΑΙ ΖΩΝΤΑΝΤΟΙ ΕΝ ΧΡΙΣΤΩ.

Κι εμείς μπορούμε να στραφούμε προς αυτούς για συγχώρεση και μεσιτεία.Δεν είναι ποτέ αργά εάν αληθινά πιστεύουμε τον Θεό ως Θεό των ζώντων.Και ποτέ δεν θα πρέπει να μιλούμε για την αγάπη μας σε χρόνο παρελθόντα.Ο θάνατος του σώματος δεν διασπά την σχέση, αφού αυτή ήταν, είναι και θα παραμείνει ζωντανή ανάμεσα σε ανθρώπους που συναντήθηκανκαι αγαπήθηκαν σε τούτη τη ζωή.

Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΠΟΤΕ ΤΟ ΤΕΛΟΣ.

Συνεχίζουμε να ζούμε όταν πεθαίνουμε,ακόμα και σε τούτη τη γή, αφού κληρονομούμε τους καρπούς της επίγειας ζωής και ύπαρξής μας σε όσους ακολουθούν.Και συνεχίζουμε να φέρουμε πάντοτε ευθύνη για την απήχηση της βιωτής μας.

Αρέσει σε %d bloggers: